Mommie Schwarz

Schwarz, Samuel

De in Zutphen geboren kunstschilder Mommie Schwarz (1876-1942) keerde na een verblijf in New York terug naar Europa en volgde korte tijd een kunstopleiding in Antwerpen. Daarna ging hij opnieuw naar de Verenigde Staten tot hij in 1909 definitief terugkeerde. Vastbesloten om als kunstschilder verder te gaan bezocht hij zijn nicht Else Berg die een kunstopleiding volgde in Berlijn. Ze reisden vervolgens samen naar Parijs om de vernieuwingen in de kunst aldaar op de voet te kunnen volgen. Waarschijnlijk vestigden zij zich in 1910 definitief in Amsterdam en in de jaren daarna maakten ze samen vele reizen, o.a. naar Mallorca, Italië en Joegoslavië. In 1942 werd Mommie Schwarz samen met zijn vrouw door de Duitsers opgepakt, gedeporteerd en in Auschwitz omgebracht.

Samuel ('Mommie') Schwarz werd op 28 juli 1876 in Zutphen geboren als zoon van een Duits immigrant die in 1861 vanwege economische redenen naar Nederland kwam. Hij was het tiende kind in een gezin van elf kinderen waarvan de meesten rond hun vijftiende levensjaar gingen werken om aan het gezinsinkomen te kunnen bijdragen. Oudere broer Julius besloot in 1887 definitief naar Amerika te gaan en nam Samuel mee. Omdat het zakenleven hem niet beviel besloot Samuel zich te bekwamen in de (toegepaste) kunst. In 1902 keerde hij terug naar Europa om een opleiding te volgen aan de Academie van Antwerpen maar hield het daar slechts een half jaar vol. Hij keerde terug naar New York en probeerde waarschijnlijk als kunstenaar een bestaan op te bouwen – daarover is weinig bekend. In of kort voor 1909 keerde hij definitief terug naar Europa en, vastbesloten om verder te gaan in de kunst, bezocht hij zijn Duitse neef Erich Berg en diens zuster Else in Berlijn. Else Berg, die ook schilderde, stond op het punt om naar Parijs te gaan dat op dat moment het centrum was van de vernieuwingen in de kunst. Mommie Schwarz vergezelde haar en zo ontstond tussen hen een hechte band.
Na het bezoek aan Parijs reisden ze naar Nederland en vestigden zich definitief in Amsterdam van waaruit ze, zowel samen als afzonderlijk, een aantal reizen door Europa maakten. Binnen de hoofdstedelijke kunstwereld zouden ze vervolgens een actieve rol spelen. Samen met Leo Gestel en diens vrouw An maakten zij in 1914 een reis naar Mallorca. Gedrieën schilderden ze daar hoofdzakelijk kleurige landschappen in een kenmerkende aan het kubisme verwante vlak decoratieve stijl waarbij ze elkaar sterk beïnvloed hebben. Kort voor het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog keerden Mommie Schwarz en Else Berg terug naar Nederland. Schwarz vestigde zich in Bergen (NH) maar was ook regelmatig in Amsterdam. Onder invloed van het Amsterdams expressionisme van de Bergense School werd zijn palet donkerder. Else Berg woonde in Amsterdam maar was vooral rond 1916 vaak in Bergen en Schoorl te vinden.
Schwarz en Berg werden lid van verschillende Amsterdamse kunstenaarsverenigingen waaronder de in 1915 opgerichte 'Hollandse Kunstenaarskring' en namen bijna altijd deel aan de jaarlijkse tentoonstellingen. Schwarz verrichtte ook secretariaatswerk voor de kunstenaarskring en hielp regelmatig schilders die moeilijk aan de slag kwamen. In 1920 trouwden Mommie Schwarz en Else Berg; beiden bleven wonen en werken in hun eigen woning en atelier alvorens ze zich definitief vestigden aan het Sarphatipark 42 waar ze ieder een eigen etage betrokken. Tot 1942 nam Schwarz deel aan meer dan 120 groepstentoonstellingen. Zijn eerste solotentoonstelling vond pas in 1929 plaats bij kunsthandel Huize van Hasselt in Rotterdam toen hij al 52 jaar was - er zouden er nog vier volgen. Zijn grafische werk, vooral ontwerpen voor affiches en brochures, stond al vanaf circa 1920 in de belangstelling.
Samen met zijn vrouw maakte Mommie Schwarz in de jaren twintig en dertig reizen naar onder meer Duitsland, Italië, Frankrijk en Joegoslavië. In 1941 werden hem, net als alle andere joodse kunstenaars, de mogelijkheden om te exposeren ontnomen door de Duitse bezetter. In 1942 kocht alleen de Van Leerstichting nog werk van hem aan. Deze stichting was in 1941 in het leven geroepen om joodse kunstenaars financieel te ondersteunen. Het werk werd in 1942 tentoongesteld in de Hollandsche Schouwburg, door de bezetter Joodsche Schouwburg genaamd, vanwaar Mommie Schwarz en zijn vrouw Else Berg korte tijd later werden gedeporteerd. Mommie Schwarz en zijn vrouw weigerden een de jodenster te dragen en doken om onbekende redenen niet onder. Ze zochten aanvankelijk bescherming buiten de stad maar keerden terug uit angst voor verraad. Op 12 november van 1942 werden ze in Amsterdam opgepakt en op 16 november via Westerbork op transport gesteld naar Auschwitz, waar zij direct na aankomst op 19 november werden vermoord.
De artistieke nalatenschap van Mommie Schwarz bevindt zich in verschillende particuliere en openbare collecties, waaronder het Joods Historisch Museum te Amsterdam, het Stedelijk Museum Amsterdam, het Museum Kranenburgh te Bergen en Museum de Wieger in Deurne.
Bron: Linda Horn (o.a.)

Collectie en mediatheek

 Ontwerptekening  1933
Ontwerptekening van Mommie Schwarz voor de omslag
van een boek van Philip Mechanicus, 1933.
Collectie > Documenten > 00006794

 Programmaboekje  1935
Programmaboekje van de Stadsschouwburg van bij de uitvoering van Sahekspreare's
"Othello" met een omslagontwerp van Mommie Schwarz, 1935.
Collectie > Documenten > 00009223

 Een volk bouwt zijn huis : Palestijnse reisschetsen  1933
Een volk bouwt zijn huis : Palestijnse reisschetsen.
Collectie > Literatuur > 11504221