Marie de Roode-Heijermans

Heijermans, Catharine Mariam

De kunstenares Marie de Roode-Heijermans (1859-1937) werd in Rotterdam geboren in het sociaal-bewogen gezin van Herman Heijermans sr. en Mathilde Spiers. Zij zou zich ontwikkelen tot een vooraanstaand socialistisch kunstenares bij wiens crematie, in 1937, talloze kopstukken uit de socialistische beweging het woord voerden.

In Rotterdam werd op 14 oktober 1859 Catharine Mariam (Marie) Heijermans geboren. Marie Heijermans groeide op in het sociaal bewogen gezin van de journalist Herman Heijermans sr. en Mathilde Spiers. Zij was het derde kind uit dit gezin waar na haar nog zeven kinderen geboren zouden worden. Deze tien Heijermansen bleken uitzonderlijk getalenteerd én succesvol te zijn. Om te beginnen zou Marie Heijermans zelf uitgroeien tot een bekend kunstenares. Haar jongere broer Herman was de bekende toneelschrijver. Louis Heijermans zou directeur worden van de Gemeentelijke Geneeskundige Gezondheidsdienst in Amsterdam. Helena werd directeur van een school voor vrouwenarbeid in Rotterdam terwijl Ida kinderpedagoge zou worden.
Na de lagere school doorlopen te hebben ging Marie naar de HBS. Naar eigen zeggen was ze een slechte leerling. Belangstelling had ze alleen voor literaire vakken en voor tekenen. Halverwege haar schooltijd bleef ze dan ook steken en ze hield zich voortaan alleen nog met tekenen bezig. Van de vier jaar oudere Suze Roberston kreeg Marie haar eerste tekenlessen. In 1881 haalde ze in Den Haag de MO-akte tekenen waarna zij les ging geven in Den Haag om een paar jaar later, in 1883, in Rotterdam een aanstelling als tekenlerares te krijgen aan zowel de meisjes-HBS als de Vormschool voor Bewaarschoolonderwijzeressen.
Na een conflict over haar als al te modern ervaren onderwijsopvattingen verhuisde Marie Heijermans in 1889 naar Brussel. Daar woonde ze op een zolderkamer en volgde bij E. Blanc Garin lessen tekenen naar naaktmodel, iets wat in Nederland voor vrouwen niet mogelijk was. In Brussel kwam Marie in aanraking met anarchisten als Elisée Reclus en diens broer Onésime en ontwikkelde in die jaren anarchistische sympathieën. Als kunstenares begon ze ondertussen enig succes te krijgen. In 1892 hing haar schilderij "Hospice des vieillards" op de Parijse salon van de Champs-Elysées. Dit succes bezorgde haar voor drie jaar een koninklijke subsidie. Daarnaast verdiende zij geld met lesgeven.
Een paar jaar later, in 1897, verwierf ze in één klap bekendheid met haar schilderij "Slachtoffer van de ellende". Op dit schilderij, waarop we een naakt jong meisje aangeslagen op de rand van een bed zien zitten terwijl een voldaan heerschap op de achtergrond zijn das knoopt, klaagde Marie op indrukwekkende wijze prostitutie en sociale ongelijkheid aan. Het schilderij werd tentoongesteld op de wereldtentoonstelling van Brussel maar werd verwijderd toen de Belgische koning Leopold II een bezoek aan de tentoonstelling bracht. Marie trachtte middels een proces het schilderij herplaatst te krijgen. Het proces verloor zij en ondertussen had zij een internationale rel veroorzaakt waarin maar weinigen haar steunden. Een uitzondering vormde de journalist Jan de Roode die het in het "Volksdagblad" voor haar opnam. Toen ze in 1898 naar Nederland terugkeerde leerde ze hem kennen en op 23 augustus 1899 trouwde ze met hem. Door de Roode en haar broer Herman kwam ze in contact met de Sociaal-Democratische Arbeiders Partij (SDAP) en sloot zich in 1898 bij deze partij aan. Tijdens congressen van de SDAP maakte ze schetsen van de sprekers die vervolgens werden afgedrukt in bladen als "De Notenkraker" en "De Groene Amsterdammer".
In 1900 vestigde Marie de Roode-Heijermans zich met haar man in Amsterdam. Daar behoorde ze in 1903 tot de oprichters van de vereniging "Kunst aan het Volk". Deze vereniging had tot doel "het begrijpen en genieten van kunst door de leden der arbeidersklasse te bevorderen." Marie de Roode-Heijermans hield in deze periode lezingen en organiseerde muziekuitvoeringen bij stakingen. In 1909 was zij medeorganisator van een grote tentoonstelling over huisindustrie. Ter voorbereiding reisde ze het hele land af om deze vorm van industrie in kaart te brengen en de erbij horende armoede en ellende te registreren en aan te klagen. Haar tekeningen verschenen als prentbriefkaarten bij de tentoonstelling.
Een belangrijke activiteit van Marie de Roode was verder het ontwerpen van tableaux vivants. Die waren erg populair en menig SDAP-congres werd opgesierd met dergelijke levende schilderijen die uiteraard altijd een sociaal-democratisch thema hadden. Vanaf 1912 was zij de leidster van de zogenaamde Amsterdamse Tableau-Groep die dergelijke tableaux vivants voor de SDAP organiseerde. Vaak deed Marie dat in samenwerking met de bekende tekenaar Albert Hahn. In 1919 organiseerde het Stedelijk Museum in Amsterdam een grote overzichtstentoonstelling van haar werk waarop in totaal 289 van haar werken te zien waren, waaronder schilderijen, tekeningen, karikaturen en tableaux-ontwerpen.
In 1920 volgde Marie haar man naar Genève waar Jan de Roode ging werken bij het Bureau International du Travail (BIT), een internationaal arbeidsbureau onder de vlag van de volkerenbond. In deze periode maakte Marie onder andere portrettekeningen van politiek leiders die ze via het werk van haar man leerde kennen. In 1921 organiseerde het Geneefse Musée de l'Athenée een overzichtstentoonstelling van haar werk waarop ongeveer dezelfde werken te zien waren als eerder in het Amsterdamse Stedelijk Museum.
In maart 1926 keerde het echtpaar De Roode terug naar Nederland waar Marie zich aansloot bij de in maart 1927 opgerichte Socialistische Kunstenaars Kring (SKK). Hier discussieerden de kunstenaars over socialistische kunst. De zeventigste verjaardag van Marie, in 1929, werd door de 'rode familie' groots gevierd. Tijdens het haar aangeboden diner in hotel Krasnapolsky voerden socialistische voormannen als E. Polak, S.R. de Miranda en A.H. Gerhard het woord. Haar verjaardag was tevens aanleiding voor het socialistische stadsbestuur van Amsterdam om haar eerdergenoemde schilderij "Slachtoffer van de ellende" voor het Stedelijk Museum aan te kopen. Opnieuw verwekte het werk een schandaal en enige jaren later liet wethouder Boekman het wegens 'plaatsgebrek' naar het depot verplaatsen.
Op 26 september 1937 overleed Marie de Roode-Heijermans in Amsterdam. J.F. Ankersmit herdacht haar met een groot artikel in "Het Volk". Een speciale trein was nodig om de tallozen die haar crematie in Westerveld wilden bijwonen, aan te voeren. Namens de SDAP sprak partijvoorzitter Koos Vorrink het afscheidswoord.