Moses Mendelssohn

Dessau, Moses

Moses Mendelssohn (1729-1786) was een invloedrijk filosoof die zowel invloed heeft gehad op de Duitse "Aufklaerung" als op de joodse Verlichting of Haskala. Behalve werken op het gebied van literatuurkritiek en esthetica schreef hij werken op het gebied van de godsdiensfilosofie. Bekend is ook zijn tora-vertaling.

Moses Mendelssohn werd op 6 september 1729 in Dessau geboren als vermoedelijk jongste van de drie kinderen van Mendel Heymann en Bela Rachel Sara. Van vaders zijde was Moses van eenvoudige komaf. Zijn vader was koster en 'Schulklopfer' voor de synagoge in Dessau. De laatste functie hield in dat hij bij de gelovigen aan de deur moest kloppen om hen op te roepen naar de synagoge te komen. Uiteindelijk werd zijn vader godsdienstleraar en toraschrijver. Van moederszijde was hij van aristocratische afkomst. Tot haar voorouders behoorde onder andere de vermaarde Moses Isserles van Krakau die onder andere glossen op de "Sjoelchan Aroech" had gepubliceerd.
Moses Mendelssohn zou uitgroeien tot zowel een belangrijk voorman van de Duitse Aufklärung als van de joodse Verlichting, de Haskala. Reeds als kind had hij veel belangstelling voor het klassiek Hebreeuws. Later zou deze aandacht voor het Hebreeuws ook een van de programmapunten worden van de Haskala. Behalve religieus-joodse werken bestudeerde de jonge Mendelssohn de werken van John Locke, Gottfried Wilhelm Leibniz en Christian Wolff, waardoor hij kennis maakte met de ideeën van de gematigde christelijke Verlichting. Moses Mendelssohn was onder andere een leerling van David Fränkel, een jonge, briljante rabbijn, die werkzaam was in Dessau. Toen Fränkel in 1743 naar Berlijn vertrok, volgde Mendelssohn hem.
Toen hij in Berlijn aankwam was Moses Mendelssohn veertien jaar oud. Hij zou er tot zijn dood in 1786 blijven wonen. In de eerste jaren besteedde Mendelssohn de meeste tijd aan bestudering van de Talmoed. Zijn geld verdiende hij door voor Fränkel manuscripten te kopieëren. Al gauw droomde Mendelssohn van een bredere intellectuele ontwikkeling. Een belangrijke rol daarin speelde het werk van Johann Gustav Reinbeck. Diens "Betrachtungen über die Augsburgische Confession" brachten hem in contact met verlicht-christelijke ideeën. Verder maakte Mendelssohn zich de kennis van het Grieks en het Latijn eigen. Zo bestudeerde hij een Latijnse vertaling van Locke's "Essay concerning human understandig". Het was via Locke dat Mendelssohn kennis maakte met de moderne filosofie.
Belangrijk voor zijn ontwikkeling was ook zijn vriendschap met de schrijver Gotthold Ephraim Lessing. Mendelssohn leerde Lessing in 1754 kennen. In 1755 werkten zij samen aan de beantwoording van een prijsvraag over de Engelse dichter Alexander Pope. Inmiddels was Mendelssohn werkzaam als huisleraar bij de zijdekoopman Isaac Bernard. Zijn eerste werk, "Philosophische Gespraeche", publiceerde hij in 1754. In zijn filosofie toonde Mendelssohn zich een leerling van de optimistische filosofie van Leibniz en Wolff, volgens welke we in de best mogelijke van alle werelden leven. Ook kwam hij met Leibniz en Wolff overeen dat men middels de rede de fundamentele waarheden van de godsdienst kan ontdekken. Die fundamentele waarheden waren de kennis van God, de voorzienigheid en de onsterfelijkheid der ziel.
Moses Mendelssohn was 32 jaar oud toen hij in 1762 trouwde met Fromet Gugenheim (1737-1812). Uit dit huwelijk zouden zes kinderen geboren worden. Mendelssohn groeide inmiddels uit tot een in heel Europa beroemde voorman van de Aufklärung en was tevens de voorman van de joodse Verlichting. Ook raakte hij vanaf de jaren zeventig betrokken bij de strijd voor gelijke burgerrechten voor de joden. Zo was het wellicht op zijn instigatie dat Christian Dohm zijn bekende "Ueber die buergerliche Verbesserung der Juden" schreef.
Zijn ideeën over de joodse religie heeft Mendelssohn vooral uiteengezet in zijn boek "Jerusalem: oder über religiöse Macht und Judenthum". Moses Mendelssohn overleed op 1 april 1786 in Berlijn.

Collectie en mediatheek

 Moses Mendelssohn  1772
Portret van Moses Mendelssohn, gevat in een ovaal kader binnen een sierkader met
oa een guirlande. Aan weerszijden van de titel een rozet. De man draagt het haar ...
Collectie > Museumstukken > 08749

meer treffers in Collectie > Museumstukken

 Brief  1888-01-27
Brief van Isidore Mendels als secretaris van de Vereeniging voor Joodsche Letterkunde
en Geschiedenis aan Tobias Tal met woord van dank voor de door Tal gehouden ...
Collectie > Documenten > 00009316

meer treffers in Collectie > Documenten

 [Binnenland] : [Briet Kodesj]  
Verslag van een algemene vergadering van de godsdienstige vereniging "Briet Kodesj".
De heer BJ Stein gaf een schets van de strijd die rond 1840 van Joodse zijde ...
Collectie > Joodse pers > 20063768

meer treffers in Collectie > Joodse pers

 Moses Mendelssohn-Ausstellung  1929
Moses Mendelssohn-Ausstellung.
Collectie > Literatuur > 12014801

meer treffers in Collectie > Literatuur