Gouda
In Gouda werden in de periode tot aan de
burgerlijke gelijkstelling van 1796 slechts enkele joden
toegelaten. In 1746 besloot de stadsraad zelfs dat joden
uitgesloten waren van alle vestigingsrechten. Desondanks woonde er
aan het einde van de achttiende eeuw al een aanzienlijk aantal
joden in Gouda, die zich na de emancipatie in 1796 tot een gemeente
organiseerden.
Aanvankelijk kwam de joodse gemeenschap voor haar gebedsdiensten
bijeen in een woonhuis aan de Lange Groenendaal. In 1798 werd het
leegstaande kerkgebouw van de Doopsgezinden aan de Turfmarkt
aangekocht en ingericht als synagoge. Het gebouw raakte al spoedig
in verval en werd in september 1827 vervangen door nieuwbouw.
Tot 1815 werden de overledenen in Rotterdam begraven. In dat jaar kregen de
joden toestemming een begraafplaats
in te richten aan de Boelekade, nabij het huidige Kleiwegplein.
Deze begraafplaats werd in 1846 en in 1856 uitgebreid. In 1930 werd
een nieuwe joodse begraafplaats in gebruik genomen aan de
Bloemendaalse Verlaat, richting Waddinxveen.
Naast het kerkbestuur en de kerkenraad, die zich
tevens met de armenzorg bezighielden, waren in Gouda een begrafenisgenootschap, een Talmoed-studiegroep en een
vrouwengenootschap actief. Tevens was er een armenhuis en een oude
mannen- en vrouwenhuis. Voor de kinderen van de gemeente was er een
joodse school. Het grootste deel van de joodse beroepsbevolking
hield zich bezig met straathandel, huidenhandel en
touwslagerij.
In 1910 werd in Gouda de Joodsche Tuinbouw-, Veeteelt- en
Zuivelbereidingsvereeniging opgericht op initiatief van de
zionistische leider en Haagse bankier Jacobus Kann. Aanvankelijk was het aantal
leerlingen gering. In de dertiger jaren werd de vereniging nieuw
leven ingeblazen; op de Catharinahoeve werden zowel voor als na de
oorlog zionistische pioniers opgeleid.
In 1935 werd de joodse gemeente Woerden bij die van Gouda
gevoegd.
Tijdens het eerste jaar van de bezetting kwam een groot aantal
joodse vluchtelingen, die gedwongen werden de kuststreek te
verlaten, naar Gouda. Na de verwijdering van de joodse kinderen van
de openbare school werd er een joodse school opgezet, die tot april
1943 gefunctioneerd heeft. In de tweede helft van augustus 1942
begonnen de deportaties, waarbij de Duitse bezetter geholpen werd
door de plaatselijke NSB. Vrijwel alle joodse inwoners van Gouda,
waaronder de bewoners van het bejaardenhuis, werden weggevoerd en
kwamen om in de kampen. Het interieur van de synagoge werd volkomen
vernield, de Torarollen en een
aantal rituele voorwerpen waren verstopt en bleven gespaard.
Na de oorlog is het joodse leven in Gouda niet meer goed op gang
gekomen. De Catharinahoeve werd al na enige jaren verkocht, evenals
de synagoge en het bejaardentehuis. In 1964 werd de joodse gemeente
opgeheven en bij die van Rotterdam gevoegd. De joodse
begraafplaatsen van Gouda zijn in 1976 in verband met de hoge
waterstand geruimd, waarna de stoffelijke resten naar Wageningen
zijn overgebracht. De poort en een deel van de muur van de
begraafplaats maken deel uit van een monument in het Raoul
Wallenbergplantsoen. Een herdenkingsplaquette herinnert aan de
omgekomen joodse inwoners van Gouda.
In Oudewater, dat in 1821 bij de joodse gemeente Woerden was ingedeeld, heeft vermoedelijk rond 1835 een zelfstandige joodse gemeente bestaan. Omstreeks 1877 werd deze joodse gemeente bij Gouda gevoegd. De synagoge van Oudewater dateert van 1910 en is maar kort in gebruik geweest. De enige joodse vereniging in de plaats was een vrouwenvereniging ter onderhoud van de synagogale voorwerpen.
In Moordrecht staat sinds januari 1999 een monument ter nagedachtenis aan de vier gedeporteerde joodse onderduikers.
Aantal joden in Gouda en omgeving:
| 1795 | ca. 100 |
| 1809 | 169 |
| 1840 | 347 |
| 1869 | 396 |
| 1899 | 413 |
| 1930 | 223 |
Collectie en mediatheek
Verslag omtrent den toestand en de werkzaamheden der Vereeniging Centraal Israëlietisch...
1897-08
Verslag van de toestand en werkzaamheden van de Vereniging Centr. Isr. Oude- Mannen-
en Vrouwenhuis voor Nederland en de kolonieën gevestigd in Gouda, 1897.
Collectie > Documenten > 00009843
meer treffers in Collectie > Documenten
Voorzittershamer
1898
object, voorzittershamer. maker, anoniem. materiaal, hout & ivoor & zilver. datering,
1898. plaats, Gouda & Nederland. hoogte, 9.0. breedte, 29.0. diepte, ø 4.5 ...
Collectie > Museumstukken > 01451
meer treffers in Collectie > Museumstukken
Fotoalbum
Twee losbladige fotoalbums met 148 kleurenfoto's van joodse
begraafplaatsen in Nederland, jaren '80.
Collectie > Fotos > 40006664
meer treffers in Collectie > Fotos
[Binnenland] : Amsterdam
1906
Verslag van de jaarvergadering van het hoofdbestuur met de commissie van toezicht
van de vereniging "Centr. Isr. Oude Mannen- en Vrouwenhuis" in Gouda.
Collectie > Joodse pers > 20060367
meer treffers in Collectie > Joodse pers
Gouda en de Joden
1972
Gouda en de Joden.
Collectie > Literatuur > 11000086
meer treffers in Collectie > Literatuur
Interview met Bernard van Tijn (Gouda 1900-01-06).
1983
Over zijn jeugd te Gouda, zijn orthodoxe opvoeding, socialisme,
Poale Zion en de kampen in Nederlands-Indie.
Collectie > Audiovisueel > 30000020
