Gorinchem

Prentbriefkaart van de synagoge in Gorcum, ca. 1910Tegen het einde van de zeventiende eeuw werden de eerste joodse poorters in geschreven in Gorinchem. In 1787 bestaat er een Israëlitische gemeente, die voor zijn godsdienstoefeningen bijeenkomt in gehuurde kamers. Na de burgerlijke gelijkstelling in 1796 ontwikkelde de joodse gemeenschap van Gorinchem zich zodanig dat in 1814 de voormalige Luthersekerk aan de Havendijk aangekocht kon worden. Deze kerk werd drie jaar later als synagoge ingewijd.
Het gebouw raakte al spoedig in verval en moest in 1837 afgebroken worden. In 1842 werd de synagoge aan de Kweckelstraat ingewijd, die tot aan de Tweede Wereldoorlog in gebruik zou blijven. Naast de synagoge was een godsdienstschool gevestigd.

De begraafplaats aan de W. de Vries Robbéweg was waarschijnlijk al in 1796 in gebruik, maar het terrein werd pas officieel aangekocht in 1814. Tussen 1799 en 1814 werden de overledenen 'Op de wal' begraven.

De joodse gemeente van Gorinchem ontwikkelde zich gedurende negentiende eeuw voorspoedig. Het hoogste ledental werd rond 1900 bereikt. Daarna zette een snelle leegloop in en werd de gemeenschap ongeveer gehalveerd. Het merendeel van de joodse inwoners was werkzaam als koopman.

Sjabbesclub, bij de mobilisatie voor de Eerste Wereldoorlog, 1914In Gorinchem waren de volgende joodse gezelschappen actief: een armbestuur, een begrafenisgenootschap, een godsdienstige vereniging en een genootschap voor de verzorging van het interieur van de synagoge. Vanaf het einde van de negentiende eeuw was er in de stad een afdeling van de Alliance Israélite Universelle. Kort voor de Duitse inval werd een jeugdvereniging voor joodse kennis en toneel opgericht.

In januari 1941 waren er in de synagoge al ernstige vernielingen aangebracht door Duitsers en NSB-ers. Kort na de plechtige viering van de honderdste verjaardag van de synagoge in mei 1942 begonnen de deportaties, die aan meer dan de helft van de Gorinchemse joden het leven zouden kosten.

Een gering aantal joden keerde na de oorlog naar Gorinchem terug. De synagoge werd meteen na de oorlog hersteld, maar werd wegens het tekort aan leden al snel verkocht en in 1958 afgebroken. De joodse gemeente werd in 1964 ontbonden en bij die van Rotterdam gevoegd.

De joodse begraafplaats wordt onderhouden door de plaatselijke gemeente en werd in september 2000 gerestaureerd. Ter nagedachtenis aan de 70 gedeporteerde joodse inwoners is in 1989 een monument onthuld aan de Blijenhoek. Midden negentiger jaren werd dit monument, een menora van marmer tegen een stenen muur, vernieuwd en verplaatst naar het Melkpad.
Op de plaats waar eens de synagoge stond werd in maart 2000 een mikwe aangetroffen. Dit is enige meters verplaatst, maar verder intact gelaten.

Aantal joden in Gorinchem en omgeving:

1809 84
1840 131
1869 184
1899 212
1930 93
1951 34


Collectie en mediatheek

 Toramantel  1867
Het genootschap Gemiloet Chasadiem te Gorinchem werd in 1842 opgericht als instelling
die zich bezighield met de verzorging van overleden personen en bezoeken van ...
Collectie > Museumstukken > 00467

 Dossier  
Dossiers (158) van de Commissie voor Oorlogsschade mbt 155 joodse
gemeentes (Amsterdam en mediene), 1945-1950.
Collectie > Documenten > 00005954

meer treffers in Collectie > Documenten

 Fotoalbum  
Twee losbladige fotoalbums met 148 kleurenfoto's van joodse
begraafplaatsen in Nederland, jaren '80.
Collectie > Fotos > 40006664

meer treffers in Collectie > Fotos

 Centraal Israel. Weeshuis  1882
Vermelding van ingekomen giften in december 1881.
Collectie > Joodse pers > 20030394

meer treffers in Collectie > Joodse pers

 Toespraak en brochure ter gelegenheid van de onthulling van het joods gedenkteken te...  1992
Toespraak en brochure ter gelegenheid van de onthulling van het joods gedenkteken
te Gorinchem op 2 mei 1989 - Yom Hashoa 5749 (herdenking van de holocaust).
Collectie > Literatuur > 11506724

meer treffers in Collectie > Literatuur

 [interview over dagboek Esther van Vriesland]  
Mevrouw Giessen Nunnikhoven praat met Ruben Spekle naar aanleiding van
de publicatie van de dagboeken van Esther van Vriesland.
Collectie > Audiovisueel > 10000394

jhm.nljhmkindermuseum.nlhollandscheschouwburg.nlportugesesynagoge.nletshaim.nljoodsmonument.nlmenassehbenisrael.nl