Alphen aan de Rijn

In de tweede helft van de achttiende eeuw hebben de eerste joden zich in Alphen gevestigd. Uit die tijd dateert de oudste begraafplaats. De eerste synagoge werd in 1805 ingewijd. Bij de indeling van joods Nederland in ressorten van 1821 werd de joodse gemeente te Alphen tot ringsynagoge aangewezen. Hierdoor kreeg zij een centrale functie voor de omliggende gemeentes.

Prentbriefkaart van Alphen aan de Rijn, ca. 1900In de eerste decennia van de negentiende eeuw nam de joodse bevolking van Alphen zodanig toe, dat er in 1833 een nieuwe synagoge ingewijd kon worden aan de huidige Van Manderloostraat. Dit gebouw werd enige malen door brand geteisterd en vervolgens hersteld. Tegen het einde van de negentiende eeuw slonk de joodse gemeente weer. Ook het aantal kinderen dat de joodse school bezocht liep terug.

Aan het begin van de twintigste eeuw waren er naast twee joodse rederijkerskamers, een joodse toneelvereniging en een kinderkoor. Een genootschap droeg zorg voor de begrafenissen, terwijl twee vrouwenverenigingen zich met liefdadigheid en de zorg voor de rituele voorwerpen en het synagogaal textiel bezighielden.

In de dertiger jaren kwamen er enige tientallen vluchtelingen uit Duitsland naar Alphen en Bodegraven. Verreweg de meeste joodse inwoners van Alphen aan de Rijn zijn in oktober 1942 gedeporteerd en vervolgens vermoord, slechts enkelen overleefden de oorlog door onder te duiken.

De joodse gemeente van Alphen is in 1947 opgeheven en bij die van Leiden gevoegd. De begraafplaats is in 1964 geruimd, de stoffelijke resten zijn overgebracht naar de joodse begraafplaats te Katwijk.
De synagoge, die tijdens de bezetting ongeschonden gebleven was, ging over in handen van de remonstrantse kerk. Een kist met enige koperen kandelaars, waaronder een chanoekia die in 1980 onder de kerkvloer gevonden was, werd inzet van moeizame onderhandelingen tussen de Commissie Joods Erfgoed en de remonstrantse gemeente. De chanoekia belandde uiteindelijk in 1991 in het Yad Vashem-museum te Jeruzalem. Op de Oosterbegraafplaats bevindt zich al sinds 1949 een gedenkteken ter herinnering aan de joodse inwoners van Alphen.

In februari 1989 werd een inzamelingsactie gehouden ter oprichting van een herdenkingsmonument voor de joodse oorlogsslachtoffers. Dit monument staat op het Raoul Wallenbergplein en werd in mei 1990 door Simon Wiesenthal onthuld.
Eind 2001 werd de Stichting Joods Alphen opgericht, die zich tot doel gesteld heeft in de voetsporen van de voormalige joodse gemeente Alphen te treden.

Aantal joden Alphen aan de Rijn en omgeving:

1809 170
1840 144
1869 124
1899 88
1930 55


Collectie en mediatheek

 Dossier  
Dossiers (158) van de Commissie voor Oorlogsschade mbt 155 joodse
gemeentes (Amsterdam en mediene), 1945-1950.
Collectie > Documenten > 00005954

meer treffers in Collectie > Documenten

 Klassenfoto  1927 (ca.)
Klassefoto van de Openbare Lagere School aan de Schoolstraat te Alphen
aan de Rijn, met Rosalie van Dien, circa 1927.
Collectie > Fotos > 40004917

meer treffers in Collectie > Fotos

 [Binnenland] : Alphen aan den Rijn  1909
Verslag van de viering van het twaalfeneenhalfjarig bestaan
van de herbouwde synagoge te Alphen aan den Rijn.
Collectie > Joodse pers > 20000102

meer treffers in Collectie > Joodse pers

 Geschiedenis van de synagoge te Alphen aan den Rijn : het gebouw en zijn gebruikers  1996
Geschiedenis van de synagoge te Alphen aan den Rijn : het gebouw en zijn gebruikers.
Collectie > Literatuur > 12005162

meer treffers in Collectie > Literatuur

 Tros Aktua  
Over de vraag die ruim 45 jaar na de oorlog nog steeds gesteld wordt: wie is eigenaar
van de in de oorlog geroofde joodse eigendommen? Speciaal belicht worden een ...
Collectie > Audiovisueel > 40000535

jhm.nljhmkindermuseum.nlhollandscheschouwburg.nlportugesesynagoge.nletshaim.nljoodsmonument.nlmenassehbenisrael.nl