Middelburg
In
archiefstukken uit de vijftiende en zestiende eeuw wordt melding
gemaakt van uit Spanje en Portugal afkomstige joden, die zich in
Middelburg bekeerd hadden tot het christendom. Vanaf het begin van
de zeventiende eeuw konden enige Portugees joodse handelaren
en hun gezinnen zich blijvend in de stad vestigen, ondanks
tegenstand van de plaatselijke protestantse geestelijkheid.
Voor hun godsdienstoefeningen maakten zij vanaf 1641 gebruik van
het huis 'St. Pieter' aan de Rouaanse Kade 17. Een aanzienlijke
toename van het ledental van de gemeente vond plaats in 1654, toen
een groot aantal Portugese joden uit Brazilië terugkeerde en zich
in Middelburg vestigde. Een jaar later mochten de joden een begraafplaats pachten
buiten de Seispoort, de z.g. Jodengang. Ondanks alle bezwaren van
de kant van de leden van de gereformeerde kerkenraad verleende het
stadsbestuur in 1700 de joden alle veiligheid en vrijheid die op
dat moment ook in sommige steden elders in de Nederlanden
gewaarborgd was. Inmiddels was de Portugees joodse gemeenschap over
haar hoogtepunt heen en was de leegloop naar Amsterdam en Den Haag
begonnen. In 1725 voegden de laatste Portugezen zich bij de
inmiddels ontstane gremeente van Hoogduitse joden.
Vanaf
het einde van de zeventiende eeuw hadden zich ook Hoogduitse joden
in Middelburg gevestigd. In 1704 kregen zij een eigen begraafplaats
toegewezen aan het Seisbolwerk. Een jaar later werd de synagoge aan de Herenstraat
ingewijd. Ook de Hoogduitse joden waren voornamelijk werkzaam in de
handel. Aanvankelijk was er sprake van enige wrijving tussen beide
joodse gemeenten.
De toename van het aantal joodse bedelaars en behoeftigen bracht de
joodse autoriteiten er toe rond het midden van de achttiende eeuw
een beperkt toelatingsbeleid te voeren. Ook de stedelijke overheid
mengde zich in deze periode in interne joodse aangelegenheden en
twisten.
In de eerste helft van de negentiende eeuw groeide de joodse
gemeente in Middelburg en omliggende gemeenten aanzienlijk. Zowel
in het stadje Zierikzee als in Middelburg droeg
een katoenweverij van joodse eigenaars bij tot toename van de
werkgelegenheid. In het begin van de negentiende eeuw werd een
joodse school opgericht, waar zowel algemeen als joods onderwijs
werd gegeven. In 1906 werd een nieuw schoolgebouw ingewijd aan de
Lange Delft. Aan het einde van de negentiende eeuw was er in
Middelburg naast de kerkenraad en het kerkbestuur, dat tevens
dienst deed als armbestuur, ook een penningmeester voor het Heilige
Land actief. Bovendien was er een aantal genootschappen, die zich
bezig hielden met begrafenissen en ziekenzorg en het onderhoud van
het synagoge-interieur. Andere verenigingen bevorderden studie en
kennis van het jodendom en van de Tora en het uitoefenen van
ambachten en handwerken. In de zestiger jaren van de negentiende
eeuw bestond er een Middelburgse afdeling van de Maatschappij tot
Nut der Israëlieten.
In de eerste helft van de twintigste eeuw liep het aantal leden van
de joodse gemeente van Middelburg en de omringende plaatsen sterk
terug. In de dertiger jaren waren er twee joodse gemeenteraadsleden
in de stad. Tijdens de bezetting zijn bijna alle joden uit Zeeland
in maart 1942 naar Amsterdam geëvacueerd en vervolgens naar het
oosten gedeporteerd. Geen van hen is teruggekeerd. Een klein deel
van de joodse bevolking wist onder te duiken en aldus te
overleven.
Al in 1940 plunderden NSB-ers de synagoge. Een klein deel van de
gebruiksvoorwerpen was op tijd verborgen en is na de oorlog aan de
gemeente Oss
geschonken. Een aantal textiele voorwerpen bevindt zich in het
Joods Historisch Museum te Amsterdam. Het synagogegebouw werd bij
de bevrijding van Walcheren in 1944 door een granaatinslag vrijwel
geheel verwoest.
Na de bevrijding is een klein aantal joden naar Middelburg
teruggekeerd. Op de joodse begraafplaats bij de Walensingel staat
een monument voor alle uit Zeeland gedeporteerde joden. De
stedelijke autoriteiten dragen zorg voor het onderhoud van de beide
joodse begraafplaatsen. De Portugese begraafplaats staat op de
monumentenlijst en werd in 1997-1998 gerestaureerd.
Ook de synagoge is gerestaureerd en werd in november 1994
heringewijd.Op 30 juni 2004 werd in de synagoge Middelburg voor het
eerst sinds de oorlog weer een joods huwelijk voltrokken. Er is een
hechte joodse gemeenschap waar 40 mensen bij aangesloten
zijn.
Naast de joodse gemeente is ook de Stichting Joods Maatschappelijk
Werk en de Federatie Joodse Bejaardenzorg in Middelburg actief.
Aantal joden in Middelburg en omgeving:
| 1705 | 13 gezinnen |
| 1809 | 245 |
| 1840 | 425 |
| 1869 | 305 |
| 1899 | 241 |
| 1930 | 131 |
| 1951 | 20 |
| 1971 | 32 |
| 1998 | 35 |
Collectie en mediatheek
Parochet
1829-1830
object, parochet. maker, anoniem. materiaal, textiel & fluweel & zijde & goud-en
zilverdraad & glas & verf & katoen & messing. datering, 1829=1830 1875=1876. ...
Collectie > Museumstukken > 02257
meer treffers in Collectie > Museumstukken
Fotoalbum
Twee losbladige fotoalbums met 148 kleurenfoto's van joodse
begraafplaatsen in Nederland, jaren '80.
Collectie > Fotos > 40006664
meer treffers in Collectie > Fotos
Dossier
Dossiers (158) van de Commissie voor Oorlogsschade mbt 155 joodse
gemeentes (Amsterdam en mediene), 1945-1950.
Collectie > Documenten > B0005954
meer treffers in Collectie > Documenten
[Binnenland] : Amsterdam
Vermelding van benoemingen met betrekking tot de Ned. Isr. schoolbesturen.
Collectie > Joodse pers > 20031385
meer treffers in Collectie > Joodse pers
Opkomst en ondergang van een wethouder : Marc Herman Boasson, 1887-1943
1990
Opkomst en ondergang van een wethouder : Marc Herman Boasson, 1887-1943.
Collectie > Literatuur > 11000685
meer treffers in Collectie > Literatuur
Jesaja in Zeeland
Ap van Keeken (nu Jesaia van Keeken) is in Zeeland op
zoek naar zijn verzwegen joodse verleden.
Collectie > Audiovisueel > 40001162
