Veenendaal
In het midden van de zeventiende eeuw vestigden zich in
Veenendaal enkele joden. Aanvankelijk gebruikten zij het huis van
de joodse pachter van de plaatselijke Bank van Lening als synagoge. Gedurende de
eerste helft van de achttiende eeuw nam het aantal joodse inwoners
van de plaats zodanig toe dat er tegen 1750 een joodse gemeente
georganiseerd kon worden. Deze gemeente maakte gebruik van een
kleine synagoge, gelegen op Gelders grondgebied.
In 1761 verkregen de joden van Veenendaal het recht om hun doden op
de joodse begraafplaats van Wageningen te begraven.
Ten gevolge van een vete bestonden er lange tijd
twee joodse gemeenten: Stichts Veenendaal en Gelders Veenendaal.
Dankzij de bemiddeling van het stadsbestuur van Rhenen kwamen de beide gemeenten
in 1793 overeen zich te verenigen. Enige jaren later werd er een
eigen rabbijn aangesteld.
Bij de ressortale indeling in 1821 van het NIK werd Veenendaal een Ringsynagoge onder Amersfoort. De
gemeente groeide langzaam en bereikte haar hoogste ledental in de
zestiger jaren van de negentiende eeuw. Mede ten gevolge van een
groot aantal gemengde huwelijken nam de joodse gemeente van
Veenendaal tegen het einde van de eeuw snel in omvang af.
In 1852 werd er een synagoge gebouwd aan het Verlaat, die tot in de
Tweede Wereldoorlog in gebruik is gebleven.
De joodse begraafplaats
van Veenendaal werd pas in 1900 ingewijd en lag aan de Parallelweg.
Naast een kerkbestuur van drie leden kende de gemeente in het begin
van de twintigste eeuw slechts één genootschap: een
vrouwengenootschap, dat in 1901 werd opgericht. De kinderen van de
gemeenteleden kregen joods onderwijs van een lerares uit
Amersfoort.
Op economisch gebied leverde de Veenendaalse Stoom Weverij van de
joodse familie Bottenheim een belangrijke bijdrage aan de
ontwikkeling van de plaats. Ook op gebied van het openbaar bestuur
waren er enkele joodse inwoners van Veenendaal actief.
Tijdens de bezetting ondergingen de joden van Veenendaal hetzelfde
lot als elders in het land. Een aantal van hen wist onder te
duiken, de overigen werden gedeporteerd en vermoord. In de synagoge
werden vernielingen aangericht door de Duitse bezetter, waarna de
meeste rituele voorwerpen, net als een deel der Torarollen, geroofd werden.
Drie Torarollen waren op tijd naar Amsterdam overgebracht en zijn
later teruggevonden.
In de omgeving van Veenendaal hebben ongeveer honderd joden,
voornamelijk afkomstig uit Amsterdam, ondergedoken gezeten.
De joodse gemeente werd in 1951 opgeheven en bij die van Utrecht gevoegd.
De synagoge aan het Verlaat is na de oorlog verkocht en in 1967
afgebroken. De joodse begraafplaats wordt tegenwoordig onderhouden
door de burgerlijke gemeente. De grafstenen op deze begraafplaats
zijn geïnventariseerd in het Stenen Archief.
Het metaheerhuisje is in
1990 opgeknapt. Een plaquette bij de Keermuur nabij de Duivenwal,
die in 1988 onthuld werd, houdt de herinnering aan de joodse
gemeenschap van Veenendaal levend.
Aantal joden in Veenendaal:
| 1809 | 58 |
| 1840 | 71 |
| 1869 | 101 |
| 1899 | 43 |
| 1930 | 19 |
Collectie en mediatheek
Fotoalbum
Twee losbladige fotoalbums met 148 kleurenfoto's van joodse
begraafplaatsen in Nederland, jaren '80.
Collectie > Fotos > 40006664
meer treffers in Collectie > Fotos
Dossier
Dossiers (158) van de Commissie voor Oorlogsschade mbt 155 joodse
gemeentes (Amsterdam en mediene), 1945-1950.
Collectie > Documenten > 00005954
meer treffers in Collectie > Documenten
Vrije tekening
1942
heideveldje met bomen, op de voorgrond een boomstronk.
Collectie > Museumstukken > 10977
meer treffers in Collectie > Museumstukken
[Binnenland] : Venendaal
1895
NL van Essen is gekozen tot lid van de kerkenraad te Veenendaal.
Collectie > Joodse pers > 20041659
meer treffers in Collectie > Joodse pers
Joods leven in Veenendaal : restanten van een gemeenschap (deel 1)
1979
Joods leven in Veenendaal : restanten van een gemeenschap (deel 1).
Collectie > Literatuur > 11000471
meer treffers in Collectie > Literatuur
[interview met Dina Goldschmidt-Klein]
2009
Dina Goldschmidt-Klein was na de oorlog wees en woonde op vele plaatsen. In de jaren
'50 werd ze opgenomen in het orthodoxe gezin Koetser in Veenendaal. Twee gezinnen ...
Collectie > Audiovisueel > 40002068
