Veenendaal

In het midden van de zeventiende eeuw vestigden zich in Veenendaal enkele joden. Aanvankelijk gebruikten zij het huis van de joodse pachter van de plaatselijke Bank van Lening als synagoge. Gedurende de eerste helft van de achttiende eeuw nam het aantal joodse inwoners van de plaats zodanig toe dat er tegen 1750 een joodse gemeente georganiseerd kon worden. Deze gemeente maakte gebruik van een kleine synagoge, gelegen op Gelders grondgebied.
In 1761 verkregen de joden van Veenendaal het recht om hun doden op de joodse begraafplaats van Wageningen te begraven.

Synagoge in VeenendaalTen gevolge van een vete bestonden er lange tijd twee joodse gemeenten: Stichts Veenendaal en Gelders Veenendaal. Dankzij de bemiddeling van het stadsbestuur van Rhenen kwamen de beide gemeenten in 1793 overeen zich te verenigen. Enige jaren later werd er een eigen rabbijn aangesteld.

Bij de ressortale indeling in 1821 van het NIK werd Veenendaal een Ringsynagoge onder Amersfoort. De gemeente groeide langzaam en bereikte haar hoogste ledental in de zestiger jaren van de negentiende eeuw. Mede ten gevolge van een groot aantal gemengde huwelijken nam de joodse gemeente van Veenendaal tegen het einde van de eeuw snel in omvang af.
In 1852 werd er een synagoge gebouwd aan het Verlaat, die tot in de Tweede Wereldoorlog in gebruik is gebleven.
De joodse begraafplaats van Veenendaal werd pas in 1900 ingewijd en lag aan de Parallelweg. Naast een kerkbestuur van drie leden kende de gemeente in het begin van de twintigste eeuw slechts één genootschap: een vrouwengenootschap, dat in 1901 werd opgericht. De kinderen van de gemeenteleden kregen joods onderwijs van een lerares uit Amersfoort.

Op economisch gebied leverde de Veenendaalse Stoom Weverij van de joodse familie Bottenheim een belangrijke bijdrage aan de ontwikkeling van de plaats. Ook op gebied van het openbaar bestuur waren er enkele joodse inwoners van Veenendaal actief.

Tijdens de bezetting ondergingen de joden van Veenendaal hetzelfde lot als elders in het land. Een aantal van hen wist onder te duiken, de overigen werden gedeporteerd en vermoord. In de synagoge werden vernielingen aangericht door de Duitse bezetter, waarna de meeste rituele voorwerpen, net als een deel der Torarollen, geroofd werden. Drie Torarollen waren op tijd naar Amsterdam overgebracht en zijn later teruggevonden.
In de omgeving van Veenendaal hebben ongeveer honderd joden, voornamelijk afkomstig uit Amsterdam, ondergedoken gezeten.

De joodse gemeente werd in 1951 opgeheven en bij die van Utrecht gevoegd. De synagoge aan het Verlaat is na de oorlog verkocht en in 1967 afgebroken. De joodse begraafplaats wordt tegenwoordig onderhouden door de burgerlijke gemeente. De grafstenen op deze begraafplaats zijn geïnventariseerd in het Stenen Archief.
Het metaheerhuisje is in 1990 opgeknapt. Een plaquette bij de Keermuur nabij de Duivenwal, die in 1988 onthuld werd, houdt de herinnering aan de joodse gemeenschap van Veenendaal levend.

Aantal joden in Veenendaal:

1809 58
1840 71
1869 101
1899 43
1930 19


Collectie en mediatheek

 Dossier  
Dossiers (158) van de Commissie voor Oorlogsschade mbt 155 joodse
gemeentes (Amsterdam en mediene), 1945-1950.
Collectie > Documenten > 00005954

meer treffers in Collectie > Documenten

 Fotoalbum  
Twee losbladige fotoalbums met 148 kleurenfoto's van joodse
begraafplaatsen in Nederland, jaren '80.
Collectie > Fotos > 40006664

meer treffers in Collectie > Fotos

 Vrije tekening  1942
boerenerf met hooiberg, schuren en bomen.
Collectie > Museumstukken > 10979

meer treffers in Collectie > Museumstukken

 [Binnenland] : Venendaal  1895
NL van Essen is gekozen tot lid van de kerkenraad te Veenendaal.
Collectie > Joodse pers > 20041659

meer treffers in Collectie > Joodse pers

 Joods leven in Veenendaal: restanten van een gemeenschap (deel 2)  1979
Joods leven in Veenendaal: restanten van een gemeenschap (deel 2).
Collectie > Literatuur > 11000033

meer treffers in Collectie > Literatuur

 [interview met Dina Goldschmidt-Klein]  2009
Dina Goldschmidt-Klein was na de oorlog wees en woonde op vele plaatsen. In de jaren
'50 werd ze opgenomen in het orthodoxe gezin Koetser in Veenendaal. Twee gezinnen ...
Collectie > Audiovisueel > 40002068

jhm.nljhmkindermuseum.nlhollandscheschouwburg.nlportugesesynagoge.nletshaim.nljoodsmonument.nlmenassehbenisrael.nl