Rijssen
Waarschijnlijk hebben er al in de achttiende eeuw enkele joden
in Rijssen gewoond. In het laatste decennium van de eeuw kregen
joodse inwoners van de plaats een begraafplaats toegewezen op
De Hagen.
In
1813 telde de joodse gemeenschap acht gezinnen, waarvan de
kostwinners als handelaar, vleeshouwer en landbouwer werkzaam
waren. De kinderen bezochten de openbare school.
Na 1813 ontstond een georganiseerde gemeente, die in 1830 een synagoge aan de
Elsenerstraat liet bouwen. Acht jaar later verkreeg Rijssen de
status van onafhankelijke joodse gemeente. In 1878 werd de oude
begraafplaats vervangen door een nieuwe, gelegen op de Brekelt aan
de Arend Baanstraat. Zeven jaar later werd ook een nieuwe synagoge
gebouwd.
Aan het begin van de twintigste eeuw bestond het kerkbestuur uit
drie leden en was er een godsdienstleraar voor de kinderen. Aan de
Wierdensestraat in Rijssen stond een sigarenfabriek van een joodse
eigenaar.
De joden van Rijssen en omgeving zijn tussen november 1942 en april
1943 vrijwel allen gedeporteerd. Slechts enkelen keerden terug uit
de kampen, een klein aantal wist als onderduiker te overleven. De
synagoge werd als opslagplaats gebruikt; een deel van de inventaris
was naar Almelo overgebracht en bleef daardoor behouden.
Na de oorlog werd de synagoge van Rijssen verkocht. De joodse
gemeente werd in 1948 opgeheven en bij die van Almelo werd gevoegd.
De begraafplaats aan De Hagen is in 1949 geruimd.
De joodse begraafplaats aan de Arend Baanstraat wordt tegenwoordig
door de plaatselijke overheid onderhouden.
In mei 1990 is op de begraafplaats een monument ingericht ter
nagedachtenis aan de meer dan honderd Rijssense joden, die
weggevoerd en vermoord werden. Aan de gevel van het pand aan de
Elsenerstraat 47, waar eens de synagoge gevestigd was, is eind 1998
een gedenkplaat aangebracht.
De
oprichting van de Koninklijke Stoomweverij in het nabijgelegen
Nijverdal, door de joodse familie Salomonson, was
een belangrijke stimulans voor de economische ontwikkeling van die
plaats. Ook in Holten werd door dezelfde familie
halverwege de negentiende eeuw een bedrijf opgericht, waardoor het
aantal joodse inwoners van de plaats aanzienlijk toenam. Een poging
om een zelfstandige joodse gemeente te stichten strandde, maar wel
werd in 1921 in Holten een synagoge gebouwd. Deze werd na de oorlog
verkocht.
Tijdens de Duitse bezetting lag in 1942 in de omgeving van
Nijverdal het joodse werkkamp Twilhaar. Nijverdal was tevens de
kern van het georganiseerde verzet in Overijssel. Bij twaalf
gezinnen zijn joodse kinderen ondergedoken geweest.
In Hellendoorn vormde zich in de tweede helft van
de achttiende eeuw een kleine joodse gemeenschap, die in de loop
van de negentiende eeuw langzaam in omvang toenam. Synagogediensten
werden gehouden in een huis aan de Schapenmarkt. In de kelder van
dit huis bevond zich een ritueel bad. Aanvankelijk begroeven de
Hellendoornse joden hun doden in Raalte, vanaf 1852 was er een
joodse begraafplaats in gebruik 'op de Nieuwstad' aan de huidige
Ommerweg. Tegen het einde van de negentiende eeuw slonk de joodse
gemeenschap weer. Het is niet bekend wat er met de synagoge gebeurd
is.
De plaatselijke overheid draagt zorg voor de begraafplaats, waar
tegenwoordig nog een tiental grafstenen zichtbaar is.
Aantal joden in Rijssen en omgeving:
| 1748 | 3 |
| 1809 | 57 |
| 1840 | 56 |
| 1869 | 121 |
| 1899 | 176 |
| 1930 | 207 |
Collectie en mediatheek
Tabakszak
Rechthoekige tabakszak van bruin pakpapier waarop in donkerblauw een
afbeelding van een ruiter in uniform op wit paard.
Collectie > Museumstukken > 07746
meer treffers in Collectie > Museumstukken
Dossier
Dossiers (158) van de Commissie voor Oorlogsschade mbt 155 joodse
gemeentes (Amsterdam en mediene), 1945-1950.
Collectie > Documenten > 00005954
meer treffers in Collectie > Documenten
Prentbriefkaart
1943 (ca.)
Prentbriefkaart van het Salomonspark in Nijverdal, circa 1943.
Collectie > Fotos > 40006184
Verslag van de handelingen der Permanente Commissie tot de Alg. Zaken van het N.I...
1909
Vierde en laatste deel van het jaarverslag van de Permanente Commissie.
Collectie > Joodse pers > 20065915
meer treffers in Collectie > Joodse pers
Over "De Joodse Natie" te Rijssen
1985
Over "De Joodse Natie" te Rijssen.
Collectie > Literatuur > 11000163
