Oldenzaal
In de Middeleeuwen hebben er al joden in Oldenzaal gewoond, zij
het voor korte tijd. Pas in het midden van de zeventiende eeuw
vestigt zich er opnieuw een joodse familie, spoedig gevolgd door
andere gezinnen. Rond 1750 werden er synagogediensten gehouden in
een huissynagoge; vanaf 1765 was er al een synagoge, waar is niet
bekend. De kleine joodse gemeenschap werd kennelijk door interne
conflicten geplaagd, want in 1775 vroegen vijf families aan het
stadsbestuur om bemiddeling.
Na een splitsing in 1800 werd er besloten een nieuwe synagoge te
stichten. Dit gebouw, gelegen in de Weestrik, later het Kerksteegje
genoemd, werd twee jaar later ingewijd. Korte tijd later werd de
eenheid binnen de gemeente hersteld.
De
middelgrote joodse gemeenschap van Oldenzaal had in de negentiende
eeuw grote invloed in de omgeving. Er was een studiegenootschap dat
de Torastudie in de streek bevorderde, daarnaast was er een
begrafenisgenootschap voor mannen en voor vrouwen en een fonds ter
ondersteuning van armen en behoeftigen.
De oude synagoge werd vanwege instortingsgevaar in 1879
afgebroken en een jaar later vervangen door een nieuw gebouw in de
Kerkstraat. De ligging van de oudste begraafplaats, die van vóór
1785 dateert, is niet bekend. Rond 1800 werd een nieuwe
begraafplaats in gebruik genomen, die tussen de huidige
Carmelstraat, Sparstraat en Lyceumstraat ligt.
Tot laat in de negentiende eeuw hielden de Oldenzaalse joden zich
voornamelijk bezig met kleinhandel. Daarnaast droegen met name uit
de Duitse grensstreek afkomstige joden in belangrijke mate bij aan
de industriële ontwikkeling van de plaats.
Vanaf het begin van de twintigste eeuw nam het belang van de joodse
gemeente Oldenzaal in snel tempo af. Wel vervulde de plaats zowel
in het begin van de eeuw als in de tweede helft van de dertiger
jaren een belangrijke rol in de opvang van joodse vluchtelingen op
doortocht.
Tijdens de Duitse bezetting is het overgrote deel van de joodse
inwoners van Oldenzaal gedeporteerd en vermoord. Slechts enkelen
wisten onder te duiken. De synagoge werd tijdens de bezetting
gebruikt als opslagplaats, maar is onbeschadigd gebleven. Ook de Tora-rollen en de rituele
voorwerpen bleven behouden.
In 1948 is de joodse gemeente van Oldenzaal opgeheven en bij die
van Enschede
gevoegd. De synagoge werd verkocht en vervolgens in 1964 afgebroken
om plaats te maken voor een nieuw stadhuis. Het interieur werd naar
het bijgebouw van de synagoge te Enschede overgebracht. De joodse
begraafplaats wordt tegenwoordig door de plaatselijke overheid
onderhouden. In het raadhuis is een gedenkplaat aangebracht ter
herinnering aan de vermoorde joodse ingezetenen van
Oldenzaal.
Tot de joodse gemeente Oldenzaal behoorde ook het dorp Losser, waar
zich in het begin van de achttiende eeuw joden gevestigd hebben. Er
was een joodse begraafplaats, gelegen aan de Sportlaan. Deze werd
in 1954 gesloten; de graven werden overgebracht naar de joodse
begraafplaats te Enschedé.
Aantal joden in Oldenzaal en omgeving:
| 1748 | 33 |
| 1776 | 47 |
| 1795 | 54 |
| 1809 | 111 |
| 1840 | 129 |
| 1869 | 221 |
| 1899 | 256 |
| 1930 | 122 |
Collectie en mediatheek
Kandelaar
1905
Deze kandelaar is later naar voorbeeld van JHM 609 a gemaakt.
Collectie > Museumstukken > 00609-02
meer treffers in Collectie > Museumstukken
Dossier
Dossiers (158) van de Commissie voor Oorlogsschade mbt 155 joodse
gemeentes (Amsterdam en mediene), 1945-1950.
Collectie > Documenten > B0005954
meer treffers in Collectie > Documenten
Foto
1870 (ca.)
Portret van Isaac Krukziener, 'rebbe Itzig Oldenzel', rabbijn
te Oldenzaal van 1836 tot 1874, circa 1870.
Collectie > Fotos > 40007483
meer treffers in Collectie > Fotos
[Binnenland] : Amsterdam
Vermelding van benoemingen met betrekking tot de Ned. Isr. schoolbesturen.
Collectie > Joodse pers > 20031385
meer treffers in Collectie > Joodse pers
Het Pinkas of schrijfboek der joodsche gemeente Oldenzaal
1960
Het Pinkas of schrijfboek der joodsche gemeente Oldenzaal.
Collectie > Literatuur > 11000540
