Oldenzaal

In de Middeleeuwen hebben er al joden in Oldenzaal gewoond, zij het voor korte tijd. Pas in het midden van de zeventiende eeuw vestigt zich er opnieuw een joodse familie, spoedig gevolgd door andere gezinnen. Rond 1750 werden er synagogediensten gehouden in een huissynagoge; vanaf 1765 was er al een synagoge, waar is niet bekend. De kleine joodse gemeenschap werd kennelijk door interne conflicten geplaagd, want in 1775 vroegen vijf families aan het stadsbestuur om bemiddeling.

Na een splitsing in 1800 werd er besloten een nieuwe synagoge te stichten. Dit gebouw, gelegen in de Weestrik, later het Kerksteegje genoemd, werd twee jaar later ingewijd. Korte tijd later werd de eenheid binnen de gemeente hersteld.

Prentbriefkaart van het Burg. Vos de Waelplein in Oldenzaal met synagoge, ca. 1952De middelgrote joodse gemeenschap van Oldenzaal had in de negentiende eeuw grote invloed in de omgeving. Er was een studiegenootschap dat de Torastudie in de streek bevorderde, daarnaast was er een begrafenisgenootschap voor mannen en voor vrouwen en een fonds ter ondersteuning van armen en behoeftigen.

De oude synagoge werd vanwege instortingsgevaar in 1879 afgebroken en een jaar later vervangen door een nieuw gebouw in de Kerkstraat. De ligging van de oudste begraafplaats, die van vóór 1785 dateert, is niet bekend. Rond 1800 werd een nieuwe begraafplaats in gebruik genomen, die tussen de huidige Carmelstraat, Sparstraat en Lyceumstraat ligt.

Tot laat in de negentiende eeuw hielden de Oldenzaalse joden zich voornamelijk bezig met kleinhandel. Daarnaast droegen met name uit de Duitse grensstreek afkomstige joden in belangrijke mate bij aan de industriële ontwikkeling van de plaats.

Vanaf het begin van de twintigste eeuw nam het belang van de joodse gemeente Oldenzaal in snel tempo af. Wel vervulde de plaats zowel in het begin van de eeuw als in de tweede helft van de dertiger jaren een belangrijke rol in de opvang van joodse vluchtelingen op doortocht.

Tijdens de Duitse bezetting is het overgrote deel van de joodse inwoners van Oldenzaal gedeporteerd en vermoord. Slechts enkelen wisten onder te duiken. De synagoge werd tijdens de bezetting gebruikt als opslagplaats, maar is onbeschadigd gebleven. Ook de Tora-rollen en de rituele voorwerpen bleven behouden.

In 1948 is de joodse gemeente van Oldenzaal opgeheven en bij die van Enschede gevoegd. De synagoge werd verkocht en vervolgens in 1964 afgebroken om plaats te maken voor een nieuw stadhuis. Het interieur werd naar het bijgebouw van de synagoge te Enschede overgebracht. De joodse begraafplaats wordt tegenwoordig door de plaatselijke overheid onderhouden. In het raadhuis is een gedenkplaat aangebracht ter herinnering aan de vermoorde joodse ingezetenen van Oldenzaal.

Tot de joodse gemeente Oldenzaal behoorde ook het dorp Losser, waar zich in het begin van de achttiende eeuw joden gevestigd hebben. Er was een joodse begraafplaats, gelegen aan de Sportlaan. Deze werd in 1954 gesloten; de graven werden overgebracht naar de joodse begraafplaats te Enschedé.

Aantal joden in Oldenzaal en omgeving:

1748 33
1776 47
1795 54
1809 111
1840 129
1869 221
1899 256
1930 122


Collectie en mediatheek

 Sjnoderplank  1870 (ca.)
'Sjnoderen' betekent een gift beloven voor een goed doel. Degene, die tijdens de
synagogedienst een eervolle taak op zich neemt, verplicht zich tegelijkertijd een ...
Collectie > Museumstukken > 00756

meer treffers in Collectie > Museumstukken

 Dossier  
Dossiers (158) van de Commissie voor Oorlogsschade mbt 155 joodse
gemeentes (Amsterdam en mediene), 1945-1950.
Collectie > Documenten > 00005954

meer treffers in Collectie > Documenten

 Portretfoto  1930 (ca.)
Portretfoto van Daniel Kan uit Oldenzaal, circa 1930.
Collectie > Fotos > 40001109

meer treffers in Collectie > Fotos

 [Binnenland] : Amsterdam  
Vermelding van benoemingen met betrekking tot de Ned. Isr. schoolbesturen.
Collectie > Joodse pers > 20031385

meer treffers in Collectie > Joodse pers

 Uit de geschiedenis van de joden te Oldenzaal  1960
Uit de geschiedenis van de joden te Oldenzaal.
Collectie > Literatuur > 11000542

meer treffers in Collectie > Literatuur

jhm.nljhmkindermuseum.nlhollandscheschouwburg.nlportugesesynagoge.nletshaim.nljoodsmonument.nlmenassehbenisrael.nl