Hengelo (O)
Vanaf de eerste helft van de achttiende eeuw hebben er joden in
Hengelo gewoond. Eind dertiger jaren vermeldt het geboorteregister
enige joodse families en ook is het bekend dat er in de veertiger
jaren een godsdienstonderwijzer was. Sinds 1775 was er een joodse
begraafplaats aan de
Dennebosweg in gebruik.
De
meeste joden die rond 1813 in Hengelo leefden waren handelaars,
winkeliers en venters. De welstand was over het algemeen niet hoog.
Omstreeks 1830 werd Hengelo een zelfstandige joodse gemeente, naast
Goor. Aanvankelijk
werden de godsdienstoefeningen gehouden in een privé-huis, maar in
1837 werd een houten synagoge in de Jansenstraat
ingewijd. Dit gebouw werd in 1848 vervangen door een stenen
synagoge, met een aangebouwde school en een ritueel bad.
Naast een uit zeven leden bestaand kerkbestuur waren binnen de
joodse gemeente de volgende organisaties actief: een
vrouwengenootschap, een begrafenisgenootschap, een
liefdadigheidsgenootschap en een armbestuur.
In de tijd van de industrialisatie hebben joden een relatief grote
rol gespeeld in de Twentse textielindustrie. Zo stichtten S.Ph. de
Jong en de gebroeders Van Dam in Hengelo in 1912 de Eerste
Nederlandse Kantfabriek. In 1883 was de joodse gemeente reeds
zodanig toegenomen in omvang, dat er een nieuwe synagoge gebouwd
kon worden aan de Marktstraat. In de laatste decennia van de
negentiende eeuw en de eerste decennia van de twintigste eeuw zou
het aantal joodse inwoners van Hengelo nog verdubbelen. Naast een
toneelvereniging en een joodse jongerenvereniging was er in de
plaats ook een zionistische organisatie actief.
In de dertiger jaren kwamen er vrij veel vluchtelingen uit
Duitsland naar Hengelo. Bij het begin van de bezetting was het
aantal joodse inwoners van de plaats dan ook op zijn hoogtepunt. In
augustus 1941 werd de synagoge door Duitsers en NSB-ers vernield;
de inboedel was te voren in veiligheid gebracht. De eerste grote
razzia vond half september plaats. Vanaf de zomer van 1942 zijn de
Hengelose joden in het kader van de algemene deportaties
gedeporteerd. Meer dan de helft van hen is naar de kampen
afgevoerd, slechts een enkeling kwam terug. In de omgeving van
Hengelo zijn vele mensen ondergedoken geweest.
Na de oorlog werd het joodse leven in Hengelo
hervat. De herinwijding van de opgeknapte synagoge vond plaats in
1951. Ten gevolge van een plan tot herindeling van de binnenstad
moest dit gebouw in 1960 afgebroken worden. In 1966 werd aan de
Dorpsmatenstraat een nieuwe synagoge gebouwd.
Aantal joden in Hengelo (Overijssel):
| 1809 | 46 |
| 1840 | 37 |
| 1869 | 49 |
| 1899 | 162 |
| 1930 | 247 |
| 1951 | 86 |
| 1971 | 70 |
| 1998 | 32 |
Collectie en mediatheek
Dossier
Dossiers (158) van de Commissie voor Oorlogsschade mbt 155 joodse
gemeentes (Amsterdam en mediene), 1945-1950.
Collectie > Documenten > B0005954
meer treffers in Collectie > Documenten
Overzichtsfoto
1984
Synagoge in de Dorpsmatenstraat te Hengelo (O.), 1984.
Collectie > Fotos > 40002780
meer treffers in Collectie > Fotos
Zitting der Centrale Commissie op Woensdag 18 Juni 1879.
Verslag van een vergadering van de Centrale Commissie.
Collectie > Joodse pers > 20029840
meer treffers in Collectie > Joodse pers
De Twentse paradox : de lotgevallen van de joodse bevolking van Hengelo en Enschede...
2003
De Twentse paradox : de lotgevallen van de joodse bevolking van
Hengelo en Enschede tijdens de Tweede Wereldoorlog.
Collectie > Literatuur > 12010295
meer treffers in Collectie > Literatuur
Joods-zionistische jeugdbewegingen in Nederland
1997
Documentaire over de hedendaagse zionistische
jeugdorganisaties Bne Akiwa en Haboniem in Nederland.
Collectie > Audiovisueel > 40000965
[interview met Clara Zilverberg-Labzowski]
2009
Clara Labzowski groeide op in een behoudend gezin, in Zierikzee. Na de oorlog trouwt
ze en vestigt zich in Hengelo. De joodse kring in het Oosten van het land telt ...
Collectie > Audiovisueel > 40002113
