Enschede
Vanaf het midden van de zeventiende eeuw werd in Enschede melding gemaakt van joodse inwoners. Hun aantal groeide langzaam tot het midden van de achttiende eeuw, in 1748 werden er al godsdienstige samenkomsten gehouden in een woonhuis. Toch handhaafde de plaatselijke overheid gedurende de hele achttiende eeuw een sterk restrictief vestigingsbeleid voor joden.
Na de burgerlijke gelijkstelling in 1796 nam het aantal joden in Enschede toe en werden de synagogediensten gehouden in een gehuurd kamertje in de Walstraat. De gemeente groeide zodanig dat er in 1834 een nieuwe synagoge in gebruik genomen kon worden aan de Achterstraat. Dit gebouw werd gedeeltelijk gefinancierd door de niet-joodse bevolking. Bij de grote stadsbrand van 1862 ging deze synagoge in vlammen op. In 1865 werd een nieuwe, grotere synagoge ingewijd aan de Stadsgravenstraat.
In de
tweede helft van de negentiende eeuw en het begin van de
twintigste eeuw nam de joodse gemeente van Enschede zo sterk toe
dat wederom een nieuwe behuizing noodzakelijk werd. In 1928 kon de
door K.P.C. de Bazel ontworpen synagoge aan de Prinsenstraat
ingewijd worden. Dit gebouw, dat opvalt door zijn koepels, is nog
steeds in gebruik.
De eerste begraafplaats
waarover de joden van Enschede konden beschikken, lag aan
Molenstraat. Hoewel de begraafplaats al in 1841 gesloten werd, is
pas in 1947 tot ruiming overgegaan. Tussen 1841 en 1927 werden de
doden begraven op een begraafplaats aan de Kneedweg. In 1928 werd
de nieuwe begraafplaats aan de Noord Esmarkerrondweg ingewijd.
Naast een kerkbestuur en een armbestuur waren er verschillende
joodse verenigingen en genootschappen op het gebied van
liefdadigheid, kunst en wetenschap, cultuur en sport. Tussen de
beide wereldoorlogen werden er in Enschede en omgeving diverse
zionistische activiteiten ontwikkeld. Over het godsdienstonderwijs
in de negentiende eeuw zijn geen concrete gegevens bekend, maar in
het tweede decennium van de twintigste eeuw had de joodse
gemeenschap de beschikking over een godsdienstschool met een kleine
honderd leerlingen.
Zeker
in het begin van de negentiende eeuw was de armoede onder de
Enschedese joden schrijnend. Van de beroepsbevolking was het
merendeel werkzaam in de handel en geldzaken. In de stormachtige
economische ontwikkeling van Enschede vanaf het einde van
negentiende eeuw hadden de joodse families, zoals Menko, Menco,
Frankenhuis en van Dam een belangrijk aandeel als
kledingfabrikanten en eigenaars van weverijen en
textielfabrieken.
In de dertiger jaren droeg een Comité Duitsche Vluchtelingen zowel
in materiële als in immateriële zin zorg voor de vele
vervolgingsslachtoffers.
Gedurende de eerste jaren van de bezetting klonk in Enschede van
verschillende zijden protest tegen de anti-joodse maatregelen, o.a.
van de kant van de kerken en de burgemeester. Ook de politie
weigerde aanvankelijk mee te werken aan de deportaties. Toch werden
dezelfde anti-joodse maatregelen genomen als elders in het land.
Toen de joodse kinderen uit het openbare onderwijs waren
verwijderd, werden in Enschede een joodse lagere school en een
middelbare school opgericht. Begin oktober 1942 werden de eerste
razzia's gehouden, gevolgd door deportatie. In de loop van 1942 en
1943 is meer dan de helft van de joodse inwoners gedeporteerd.
Slechts weinigen van hen hebben het verblijf in de
concentratiekampen overleefd. Een relatief groot aantal joden wist
onder te duiken. Zij werden gered mede dankzij de hulp van de
plaatselijke Joodse Raad en het verzet. Zowel de synagoge als het
interieur bleven gespaard. In de hal van de synagoge is een
plaquette aangebracht ter nagedachtenis aan de meer dan 700 joodse
slachtoffers uit Enschede en omgeving. Ook op diverse andere
plaatsen in de stad houden gedenktekens de herinnering aan de
oorlogsslachtoffers levend.
Een van de twee door de architect de Bazel ontworpen kapitale
villa's aan de Trompstraat heeft in 1945 korte tijd gediend als
opvanghuis voor teruggekeerden uit de kampen en uit de onderduik.
Na 1962 was dit 'Menko-Van Dam-huis in gebruik als bejaardentehuis.
Dit werd eind jaren tachtig opgeheven.
Na de oorlog werd de joodse gemeente heropgericht, waarbij Goor en Oldenzaal aan
Enschede toegevoegd werden. De laatste jaren zijn de joodse
gemeenten Enschede, Almelo en Hengelo in het Cultureel
Samenwerkingsverband Twente verbonden. Daarnaast zijn diverse
religieuze, sociale en culturele verenigingen actief. Aan het begin
van de jaren zeventig werd de Liberaal Joodse Gemeente Twente
opgericht. De enige matzefabriek die Nederland nog telt staat in
Enschede.
In 1998 werd een initiatiefcomité opgericht tot behoud van de
synagoge aan de Prinsestraat, die inmiddels de status van
rijksmonument verkregen heeft. Met de omvangrijke restauratie van
het gebouw, onder toezicht van de Rijksdienst voor Monumentenzorg,
werd in 2001 een begin gemaakt.
Op 22 april 2004 vond de heropening van de synagoge plaats, in
aanwezigheid van talloze autoriteiten en belangstellenden.
Aantal joden in Enschede en omgeving:
| 1748 | 14 |
| 1809 | 30 |
| 1840 | 119 |
| 1869 | 321 |
| 1899 | 757 |
| 1930 | 931 |
| 1951 | 425 |
| 1971 | 193 |
| 1998 | 70 |
Collectie en mediatheek
Brief
1940-1941
Brieven (8) v. Joyce Rozendaal aan haar fam. in Engeland tijdens WO II, 1940-41.
Collectie > Documenten > 00006478
meer treffers in Collectie > Documenten
Fotoalbum
Twee losbladige fotoalbums met 148 kleurenfoto's van joodse
begraafplaatsen in Nederland, jaren '80.
Collectie > Fotos > 40006664
meer treffers in Collectie > Fotos
Sluitzegel
Sluitzegel in de vorm van een matze.
Collectie > Museumstukken > 07081
meer treffers in Collectie > Museumstukken
[Binnenland] : Amsterdam
Vermelding van benoemingen met betrekking tot de Ned. Isr. schoolbesturen.
Collectie > Joodse pers > 20031385
meer treffers in Collectie > Joodse pers
Inventaris van het archief Isidoor van Dam, Enschede
s.a.
Inventaris van het archief Isidoor van Dam, Enschede.
Collectie > Literatuur > 11500076
meer treffers in Collectie > Literatuur
Joodse Ondernemers
1930-1940
titel, Joodse Ondernemers. gegevens, VIDEO, 41 min. - sn, 1930=1940. annotatie,
8 filmpjes van joodse ondernemingen. Deze filmpjes zijn ...
Collectie > Audiovisueel > 40000741
