Borne

Borne is een van de eerste plaatsen in Twente waar zich joden gevestigd hebben. Al in 1695 wordt een joodse inwoner vermeld. Gedurende de hele achttiende eeuw blijft het aantal joden gering. In 1817 wordt de joodse gemeente als ringsynagoge genoemd, maar bij de officiële indeling van het Nederlands Israëlitisch Kerkgenootschap in 1821 verandert deze status en valt Borne onder de bijkerk Goor. Door toename van het aantal leden verwerft de joodse gemeente Borne in 1838 de semi-zelfstandige status van "kerkelijke bijeenkomst".

Al vanaf het midden van de achttiende eeuw beschikte de gemeente over een begraafplaats in het nabijgelegen Buren. De groei van de gemeente bracht met zich mee dat er in 1848 in Borne zelf een tweede joodse begraafplaats ingericht werd.

Gekalligrafeerde oorkonde van David Jacob Spanjaard uit Borne, 1906 (bruikleen E.J.Numann, Den Haag)

In 1842 werd aan de Ennekerdijk een synagoge gebouwd die blijkens de gevelsteen een jaar later in gebruik genomen werd. Binnen de joodse gemeente van Borne bestond een godsdienstig genootschap dat zich bezig hield met de studie van de Tora en zorg droeg voor de begrafenissen. Een vrouwengenootschap zorgde voor het onderhoud van de synagoge en de rituele voorwerpen. In 1897 werd een joodse school in gebruik genomen.

Het dorp Borne dankt zijn ontwikkeling grotendeels aan de joodse familie Spanjaard ( Salomon Jacob en zijn zonen Levie Salomon en Jacob Salomon) die er een bloeiende textielindustrie opzette. Rond 1910 bereikte de joodse gemeente van Borne zijn grootste omvang, daarna nam het aantal leden langzaam af.

Tijdens de Duitse bezetting werd het overgrote deel van de Bornse joden in november 1942 naar Duitsland gedeporteerd. Slechts enkele van hen zijn teruggekeerd. De overige leden van de joodse gemeenschap zijn ondergedoken en hebben zo de oorlog overleefd. De bezittingen van de synagoge, die ondergebracht waren bij een bank te Hengelo, gingen tijdens een bombardement in 1945 vrijwel geheel verloren. De joodse school, de synagoge en het rituele bad werden tijdens de bezetting zwaar beschadigd door de NSB-ers die erin gehuisvest waren. 

Na de oorlog werd de synagoge aanvankelijk gerestaureerd, maar het gebouw kreeg al spoedig een andere bestemming. In 1985 zorgde de stichting De Bornse Synagoge voor een volledige restauratie van synagoge, ritueel bad, school en onderwijzerswoning. De gebouwen hebben een culturele bestemming gekregen. Het voormalige joodse schooltje in de Oude Kerkstraat was eerst als slagerij en later als schuur in gebruik. In oktober 1998 werd het gesloopt, onder de voorwaarde dat het in de oude vorm herbouwd zou worden. Hiermee is in 2003 een begin gemaakt. De nieuwbouw zal de bestemming van woonhuis krijgen.

Prentbriefkaart van Oud-Borne met links de joodse school, ca. 1920

In 1960 werd de oudste joodse begraafplaats geruimd en werden de stoffelijke resten overgebracht naar de joodse begraafplaats aan de Prins Hendrikweg nabij de Twijnderstraat. Het onderhoud van de joodse begraafplaats berust bij de plaatselijke gemeente en staat op de monumentenlijst. Een gedenksteen op de begraafplaats en een monument in het stadje herinneren aan de omgebrachte plaatsgenoten.

De joodse gemeente van Borne werd in 1964 bij die van Hengelo gevoegd.

Aantal joden in Borne:

1809 20
1840 48
1869 100
1899 159
1930 93


Collectie en mediatheek

 [Berith Salom]  
object, penning. titel, [Berith Salom]. maker, onbekend. materiaal, metaal &
koperlegering. hoogte, 0.3. diepte, ø 4.0. collectie, Joods Historisch ...
Collectie > Museumstukken > 07991

meer treffers in Collectie > Museumstukken

 Dossier  
Dossiers (158) van de Commissie voor Oorlogsschade mbt 155 joodse
gemeentes (Amsterdam en mediene), 1945-1950.
Collectie > Documenten > 00005954

meer treffers in Collectie > Documenten

 Portretfoto  1920 (ca.)
Portret manlijk familielid van de fam. Spanjaard, circa 1920.
Collectie > Fotos > 40000437

meer treffers in Collectie > Fotos

 Centraal Israel. Weeshuis  1882
Vermelding van ingekomen giften in december 1881.
Collectie > Joodse pers > 20030394

meer treffers in Collectie > Joodse pers

 Over oude joodse begraafplaatsen in Twente  1962
Over oude joodse begraafplaatsen in Twente.
Collectie > Literatuur > 11000530

meer treffers in Collectie > Literatuur

 De god van Borne  
Portret van Jacob Spanjaard, de Twentse textielfabrikant.
Collectie > Audiovisueel > 40000012

 Het spoor terug : de mediene in Twente  
Deel 4 van een 5-delige serie over het joodse leven in de mediene voor de Tweede
Wereldoorlog. In deze uitzending gaat het over Twente.
Collectie > Audiovisueel > 10000379

jhm.nljhmkindermuseum.nlhollandscheschouwburg.nlportugesesynagoge.nletshaim.nljoodsmonument.nlmenassehbenisrael.nl