Zaandam
Aan
het begin van de negentiende eeuw ontstond in Zaandam een
georganiseerde joodse gemeente. Het is niet bekend vanaf welk
moment zich de eerste joden in de stad en omgeving gevestigd
hadden.
Aanvankelijk werden de godsdienstoefeningen gehouden in een synagoge aan het
Kuiperspad. Ook de joodse school was daar gevestigd. In 1865 werd
een nieuw synagogegebouw ingewijd aan de Gedempte Gracht. Het
kerkbestuur bestond uit vijf leden. Daarnaast was er een
penningmeester voor het Heilige Land. Vanaf 1887 had de joodse
gemeente van Zaandam de beschikking over een eigen begraafplaats aan de
Westzanerdijk.
De meeste Zaanse joden waren werkzaam als handwerksman, handelaar
of winkelier. Ook was er sinds 1896 een essencefabriek, eigendom
van Polak en Schwarz.
Zaandam was net als Weesp voor veel Amsterdamse joden
een aantrekkelijke plaats om te trouwen omdat het huwen er veel
goedkoper was. Daartoe moest men dan wel gedurende zes weken
ingeschreven staan in het stadje.
Tegen
het einde van de negentiende eeuw nam het aantal joodse inwoners
van de Zaanstreek af. Deze tendens zette door in het begin van de
twintigste eeuw. In de periode direct voorafgaand aan de Tweede
Wereldoorlog vestigde een groot aantal joodse vluchtelingen uit
Duitsland en Midden-Europa zich in Zaandam.
Tijdens de Duitse bezetting was de Zaanstreek actief betrokken bij
de Februaristaking in 1941. De joden van Zaandam en omstreken waren
de eersten die in het kader van de evacuatie uit de provincie in
Amsterdam werden geconcentreerd. Vandaar werden zij via Westerbork
naar de concentratiekampen in Polen gedeporteerd. Slechts een klein
deel van de gedeporteerden overleefde het verblijf in de kampen.
Ook wisten enkele tientallen joden te overleven door onder te
duiken.
De synagoge werd tijdens de bezettingsjaren beschadigd. Het
inventaris is deels vernield, deels geroofd. Zes Torarollen zijn gespaard
gebleven.
Na de oorlog vormde zich aanvankelijk weer een joodse gemeente in
Zaandam. De synagoge werd in 1950 en in 1974 gerestaureerd, maar
moest in dat laatste jaar verkocht worden, omdat het aantal
gemeenteleden te gering was geworden. Tegenwoordig is het gebouw
als expositieruimte voor beeldende kunstenaars in gebruik.
In 1990 werd een monument ter nagedachtenis aan de joodse oorlogsslachtoffers onthuld in het gemeentehuis van Zaandam. Ook op de joodse begraafplaats van Westzaan bevindt zich een gedenkteken.
Bij de ingang van het nieuwe wooncomplex Maison d'Essence,
gevestigd in de oude geur- en smaakstoffenfabriek van Polak en
Schwarz in Zaandam werd in november 2002 een gedenksteen
aangebracht ter nagedachtenis aan de joodse medewerkers in deze
fabriek.
Aan de Vaartkade in Zaandam staat een bronzen kastje met boeken ter
herinnering aan de schrijfster Carry van Bruggen, die haar jeugd in
Zaandam doorgebracht heeft.
Sinds het begin van de jaren tachtig komen joden uit het
nabijgelegen Purmerend en omstreken regelmatig bijeen waar zij,
buiten het kader van de bestaande joodse kerkgenootschappen,
synagogediensten houden.
Aantal joden in Zaandam:
| 1809 | 107 |
| 1840 | 144 |
| 1869 | 144 |
| 1899 | 186 |
| 1930 | 126 |
| 1951 | 24 |
| 1971 | 24 |
| 1998 | 41 |
Collectie en mediatheek
Ensemble Ferry / Ferry Bob Scholte
1940
object, affiche. titel, Ensemble Ferry / Ferry Bob Scholte. maker, anoniem. materiaal,
papier. datering, 1940. hoogte, 84.6. breedte, 59.06. collectie, ...
Collectie > Museumstukken > 07599
Dossier
Dossiers (158) van de Commissie voor Oorlogsschade mbt 155 joodse
gemeentes (Amsterdam en mediene), 1945-1950.
Collectie > Documenten > 00005954
meer treffers in Collectie > Documenten
Fotoalbum
1927-1940
Fotoalbum met 17 foto's van Roosje Drilsma en haar broertje, circa 1927-1940.
Collectie > Fotos > 40004385
meer treffers in Collectie > Fotos
[Binnenland] : Zaandam
1906
Tijdens een kerkenraadsvergadering werd aan de heer NS van Thijn een kiddoesjbeker
met inscriptie overhandigd ter gelegenheid van zijn aanstaande huwelijk. De heer ...
Collectie > Joodse pers > 20058915
meer treffers in Collectie > Joodse pers
De joodse gemeenschap in de Zaanstreek
1990
De joodse gemeenschap in de Zaanstreek.
Collectie > Literatuur > 11000700
