Den Helder

De eerste joden vestigden zich rond 1790 in Den Helder. Korte tijd later, in 1806, werd er een klein gebouw in de Jodensteeg gekocht en ingericht als synagoge. De opening van het Noord-Hollands Kanaal in 1824 leidde tot aanwas van de joodse gemeente in Den Helder, vandaar dat er in september 1837 een fraaie nieuwe synagoge aan de Kanaalweg ingewijd werd. De joodse begraafplaats in het nabijgelegen Huisduinen dateert van 1827 en ligt bij de algemene begraafplaats aan de Duinweg/Kerkhoflaan.

Opvoering van een Poeriemspel in Den Helder, ca. 1930 (coll. Reddingmuseum Dorus Rijkers, Den Helder)Dankzij financiële steun van de familie de Rothschild kon in 1837 een joodse school gebouwd worden. Deze had kort na het midden van de negentiende eeuw het grootste aantal leerlingen. Het kerkbestuur deed tevens dienst als armbestuur en telde zeven leden, daarnaast waren er twee penningmeesters voor het Heilige Land. In de joodse gemeente waren de volgende genootschappen actief: een religieus studiegenootschap, een begrafeniscollege, een jongerenvereniging, een culturele vereniging en een vrouwengenootschap voor het onderhoud van het interieur van de synagoge.

De opening van het Noordzeekanaal in 1876, waardoor de welvaart ter plaatse terugliep, had tot direct gevolg dat de Joodse gemeente sterk in omvang afnam. Toch werd de oude synagoge nog in 1928 vervangen door een nieuw gebouw op dezelfde plaats.

Prentbriefkaart van het werkdorp in de Wieringermeer, 1941

In de Wieringermeerpolder, drooggelegd aan het begin van de jaren dertig, werd in maart 1934 in Nieuwesluis, een 'werkdorp' opgezet voor jonge joodse vluchtelingen uit Duitsland en Oostenrijk. Zij leerden er landbouwkundige vakken en praktisch werk, als voorbereiding op hun emigratie naar Palestina. In het totaal zijn er ongeveer 685 leerlingen in het werkdorp geweest, waarvan er ongeveer 415 naar Palestina of elders geëmigreerd zijn. In 1941 werd het dorp door de Duitsers ontruimd.

In 1940 ontvluchtten in totaal ongeveer 38.000 inwoners het door bombardementen geteisterde Den Helder, waaronder een deel van de joodse bevolking. De achtergebleven joden werden in 1942 via Amsterdam en Westerbork naar het Oosten gedeporteerd. Geen van hen is terug gekeerd. De synagoge werd net als de hele havenwijk door de Duitsers afgebroken om er fortificaties aan te brengen.

In 1964 werd de joodse gemeente van Den Helder bij die van Alkmaar gevoegd. De plaatselijke autoriteiten onderhouden tegenwoordig de joodse begraafplaats. In 1986 werden er enkele bijzondere grafstenen gerestaureerd.
De joodse vereniging Sufah heeft in 2002 in Den Helder de begraafplaats laten opknappen. In april 2005 werd er bij de joodse begraafplaats een gedenksteen onthuld ter nagedachtenis aan de 256 omgekomen joodse inwoners tijdens de Tweede Weredloorlog.

In het voormalige Werkdorp Wieringermeer bevindt zich een herdenkingsmonument, dat in 1989 onthuld werd. Ook wordt er een boekrol met daarop de namen van de ongeveer 200 in de oorlog vermoorde werkdorpers bewaard.

Aantal joden in Den Helder:

1809 72
1840 256
1869 470
1899 322
1930 196
1951 24


Collectie en mediatheek

 Kidoesjbeker  1860 (ca.)
Berisch Samuel (ofwel Issachar Beer) Berenstein (1808-1893) was de zoon van
opperrabbijn Samuel Berish Berenstein. Hij werd opgeleid aan het Nederlands ...
Collectie > Museumstukken > 00128

meer treffers in Collectie > Museumstukken

 Dossier  
Dossiers (158) van de Commissie voor Oorlogsschade mbt 155 joodse
gemeentes (Amsterdam en mediene), 1945-1950.
Collectie > Documenten > 00005954

meer treffers in Collectie > Documenten

 Klassenfoto  1900 (ca.)
Klassenfoto's (2) van joodse school in Den Helder, circa 1900.
Collectie > Fotos > 40000974

meer treffers in Collectie > Fotos

 [Binnenland] : Amsterdam  
Vermelding van benoemingen met betrekking tot de Ned. Isr. schoolbesturen.
Collectie > Joodse pers > 20031385

meer treffers in Collectie > Joodse pers

 Esther van Praag: "Ik had in Den Helder een fijne jeugd"  1991
Esther van Praag: "Ik had in Den Helder een fijne jeugd".
Collectie > Literatuur > 11000740

meer treffers in Collectie > Literatuur

 Frederik van Gelder : born in hiding = Im Versteck geboren  2006
Frederik van Gelder vertelt in deze documentaire zijn levensverhaal terwijl hij
plaatsen bezoekt die cruciaal waren in zijn leven. Zijn ouders werkten beide in ...
Collectie > Audiovisueel > 40001912

jhm.nljhmkindermuseum.nlhollandscheschouwburg.nlportugesesynagoge.nletshaim.nljoodsmonument.nlmenassehbenisrael.nl