Alkmaar

De geschiedenis van de joodse gemeenschap in Alkmaar vangt aan in het begin van de zeventiende eeuw. Een aantal Portugese joden uit Amsterdam koopt dan een kleine begraafplaats in het nabij Alkmaar gelegen Groet. Twee jaar later zet Alkmaar, als eerste stad in de Noordelijke Nederlanden buiten Amsterdam, haar poorten voor joden open. Hen werd bescherming, veiligheid en godsdienstvrijheid in het vooruitzicht gesteld. Slechts weinig joden vestigden zich daadwerkelijk in Alkmaar; kennelijk was het verzoek tot toelating meer bedoeld als drukmiddel op het stadsbestuur van Amsterdam, om daar dezelfde privileges te verkrijgen. De joodse bevolking van Alkmaar was al snel weer verdwenen. Een poging van Portugese joden om in 1655 in Alkmaar een zijde-industrie te vestigen liep dood door het uitbreken van een pest-epidemie.

Mr. J.A. Levy, lid van de Tweede Kamer der Staten Generaal in het district Alkmaar, litho van Joh. Braakensiek (RDMZ)

Aan het eind van de zeventiende eeuw vestigen de Hoogduitse joden zich blijvend in Alkmaar. Onder hen is een groot aantal armen en behoeftigen. Rond het midden van de achttiende eeuw verwerft een joodse slager als eerste het poorterschap.

In 1744 verkrijgen de Alkmaarse joden het recht in het openbaar hun godsdienstoefeningen te houden. Aanvankelijk werden de synagogediensten in privé-huizen gehouden. In 1792 besloot men een synagoge in te richten in een huis aan de zuidzijde van De Laat, nabij de Zakkenstraat. De in 1808 gebouwde synagoge aan de Hofstraat bestaat nog steeds. De begraafplaats aan de Westerweg dateert uit de veertiger jaren van de achttiende eeuw. De joden van Alkmaar beschikten over een godsdienstschool en een ritueel bad. In 1779 kreeg het kerkbestuur van de stedelijke autoriteiten een bekrachtiging van haar statuten.

De joodse gemeenschap van Alkmaar groeide gestaag tot het einde van de jaren zestig van de negentiende eeuw. Daarna nam het aantal joodse inwoners af.

Synagoge in Alkmaar, 1961 (RDMZ)

Gedurende het grootste deel van de negentiende eeuw was de economische situatie van de Alkmaarse joden nogal slecht, tegen het einde van de eeuw verbeterde de situatie. Het merendeel der joden is dan werkzaam als winkelier of detailhandelaar. De armlastigen werden gesteund door een daartoe in 1891 opgericht genootschap. Daarnaast waren er in Alkmaar een begrafenisgenootschap, een godsdienstige vereniging en een joodse toneelvereniging.

In de dertiger jaren bood de stad onderdak aan een aantal vluchtelingen uit Duitsland. Op 5 maart 1942 moesten zij en alle andere Alkmaarse joden de stad verlaten. Na een kort verblijf in Amsterdam werden zij via Westerbork naar het oosten gedeporteerd. Slechts een enkeling keerde terug. Enige tientallen Alkmaarse joden wisten zich het leven te redden door onder te duiken.

Gedurende de bezetting zijn de meeste rituele voorwerpen uit de synagoge geroofd, slechts één torarol is bewaard gebleven.

De synagoge en het schoolgebouw van de gemeente werden na de oorlog verkocht. Het voormalige synagogegebouw huisvest momenteel een Baptistengemeente, die het pand echter op termijn wil ontruimen. De joodse inwoners van Alkmaar en omgeving zijn tegenwoordig verenigd in een kleine joodse gemeente.

De Stichting Alkmaarse Synagoge, in 1997 opgericht om het oude synagogegebouw aan de Hofstraat weer in ere te herstellen, begon in 2004, bij de viering van het 400-jarig bestaan van de joodse gemeenschap in Alkmaar, een inzamelingsactie ten behoeve van dit doel. De Stichting kocht het gebouw in 2009, waarna restauratie volgde. Sinds december 2011 is het gebouw weer als sjoel in gebruik en is de synagoge te bezoeken.

Een gedenksteen op de joodse begraafplaats van Alkmaar herinnert aan de omgekomen medeburgers. Een aantal vrijwilligers onderhoudt de begraafplaats.
In Bergen (N-H) werd in mei 2000 een gedenksteen onthuld op de geallieerde begraafplaats aan de Kerkedijk ter herinnering aan de 17 omgekomen joodse inwoners van Bergen.
Op het Kerkpad in Castricum is op 16 april 2013 een monument onthuld voor de 31 joodse oorlogsslachtoffers uit deze plaats.
Op de algemene begraafpaats in Schoorl is in september 2013 een monument onthuld voor drie tijdens de Tweede Wereldoorlog vermoorde Schoorlse joden: Louis de Kadt, Sonja Rita de Kadt-Swaap en Philip Mok.

Aantal joden in Alkmaar:

1798 129
1809 105
1840 205
1869 356
1899 254
1930 189
1951 40
1971 80
1998 69


Collectie en mediatheek

 Toraschild  1899
object, Toraschild. maker, Held, Cornelis Ernst (jr.). materiaal, zilver. datering,
1899. plaats, Amsterdam & Nederland. hoogte, 28.0. breedte, 20.0. ...
Collectie > Museumstukken > B0194

meer treffers in Collectie > Museumstukken

 Dossier  
Dossiers (158) van de Commissie voor Oorlogsschade mbt 155 joodse
gemeentes (Amsterdam en mediene), 1945-1950.
Collectie > Documenten > 00005954

meer treffers in Collectie > Documenten

 Fotoalbum  
Twee losbladige fotoalbums met 148 kleurenfoto's van joodse
begraafplaatsen in Nederland, jaren '80.
Collectie > Fotos > 40006664

meer treffers in Collectie > Fotos

 [Binnenland] : Benoemingen  
Benoemingen door de Permanente Commissie in diverse schoolbesturen.
Collectie > Joodse pers > 20031865

meer treffers in Collectie > Joodse pers

 De Synagoge : een herbestemming avant la lettre  2011
De Synagoge : een herbestemming avant la lettre.
Collectie > Literatuur > 12016513

meer treffers in Collectie > Literatuur

 Misjpoge dl.3  
Over Joseph Pasternak die door heel Nederland reist om mensen te voorzien van koosjer
eten, over de synagoge van Alkmaar, archiefbeelden van een bezoek dat koningin ...
Collectie > Audiovisueel > 40001790

jhm.nljhmkindermuseum.nlhollandscheschouwburg.nlportugesesynagoge.nletshaim.nljoodsmonument.nlmenassehbenisrael.nl