Tilburg

In 1767 kreeg een joodse inwoner van Oisterwijk van de Provinciale Staten toestemming zich in Tilburg te vestigen, ondanks tegenstand van de stadsraad. In 1791 vonden opnieuw enkele joodse gezinnen onder druk van de Statenvergadering in de stad een woonplaats.

Inwijding van de synagoge in Tilburg, 1948De opkomst van de industrie in het begin van de negentiende eeuw deed de joden uit het nabij gelegen Oisterwijk allengs naar Tilburg verhuizen. Tussen 1814 en 1819 werden er al synagogediensten gehouden in diverse gehuurde ruimtes. In 1820 werd een pand aan het Piusplein aangekocht en als synagoge ingericht. De joodse gemeente bleef echter snel groeien, wat leidde tot de verhuizing van de synagoge naar een pand aan de Zomerstraat. Uiteindelijk is in de jaren 1873-'74 een synagoge gebouwd aan de Comediestraat, de huidige Willem II-straat.

De Tilburgse joden waren vooral werkzaam in de handel, de textielindustrie en de vleeshouwerij. De joodse gemeente werd bestuurd door een kerkenraad en een kerkbestuur dat tevens dienst deed als armbestuur. Over het onderwijs is weinig bekend, maar in de negentiende eeuw bestond er geen joodse school.

Aanvankelijk werden de doden begraven op de joodse begraafplaats in Oisterwijk. In 1855 werd een nieuwe begraafplaats ingewijd langs de Bredaseweg in Tilburg.
Vanaf 1874 verscheen een mededelingenblad van de joodse gemeente van Tilburg, onder de naam Kadima.

Ook in de twintigste eeuw bleef het ledental van de joodse gemeente Tilburg stabiel. De oorzaak hiervan lag in gunstige economisch toestand van de stad. De bloei van de joodse gemeente kwam tot uitdrukking in de oprichting van tal van culturele en maatschappelijke organisaties.

In de jaren dertig vestigden zich vele vluchtelingen uit Duitsland in de plaats. Tijdens de bezetting werd na de uitsluiting van joodse leerlingen uit het openbare onderwijs in september 1941 een joodse school opgericht. Deze heeft tot april 1943 bestaan. In de zomer 1942 werd in Tilburg een vertegenwoordiging van de Joodse Raad gevestigd.
Tussen augustus 1942 en eind april 1943 werd ongeveer 40% van de joodse bevolking van Tilburg gedeporteerd. Van hen overleefde een klein deel de oorlog. Het merendeel van de Tilburgse joden overleefde de oorlog door onder te duiken. Ook joden van elders vonden in en om de stad een schuilplaats.

Voormalige synagoge te Tilburg, 1984 (WL)Het interieur van de synagoge aan de Willem II-straat in Tilburg werd tijdens de Tweede Wereldoorlog vernield. Op advies van de Joodse Raad waren eerder al veel kostbaarheden, als Torarollen, sieraden en een groot deel van de inventaris, in Amsterdam in veiligheid gebracht. De synagoge werd na de oorlog gerestaureerd en in 1949 opnieuw ingewijd en in gebruik genomen.
In 2008 werd naast de synagoge een tuin ingericht ter nagedachtenis aan Helga Deen en alle andere Tilburgse slachtoffers van de jodenvervolging.
Een korte film, die in het archief wordt bewaard, geeft een impressie van deze Tilburgse joodse geschiedenis.

Na de oorlog werd het joodse leven in Tilburg hervat. In september 1948 werd op de joodse begraafplaats een gedenksteen onthuld voor de slachtoffers van de Nazi-terreur. Een jaar later werd de synagoge opnieuw ingewijd. In 1976 werd het gebouw overgedragen aan de plaatselijke overheid, die het voor sociale en culturele doeleinden bestemde. Tegenwoordig biedt het gebouw aan de Willem II-straat onderdak aan de Liberaal Joodse Gemeente Brabant. Als zodanig werd het gebouw in 1998 ingewijd.
De NIG Tilburg zal wegens het afnemen van het aantal leden in de nabije toekomst fuseren met de NIG Breda.

In 1989 is aan de Centrumschool in de Korte Schijfstraat een plaquette onthuld ter nagedachtenis aan de gedeporteerde joodse medeleerlingen.
De begraafplaats aan de Bredaseweg wordt sinds 1973 onderhouden door de plaatselijke overheid. De restauratie van het metaheerhuisje op de begraafplaats werd in mei 2005 voltooid.

Aantal joden in Tilburg:

1809 26
1840 126
1869 112
1899 142
1930 171
1951 120
1971 45
1998 13


Collectie en mediatheek

 Katern  1928-1929
Katernen (7) met biografieën en portretfoto's van bekende joodse zakenlieden afkomstig
uit een seriewerk over bekende mannen getiteld "Leading men at home and abroad ...
Collectie > Documenten > 00009873

meer treffers in Collectie > Documenten

 Stempel  
object, stempel. materiaal, messing & hout. hoogte, 11.2. diepte, ø 4.0. collectie,
Joods Historisch Museum, collectie Jaap van Velzen. trefwoorden, Tilburg ringsynagoge ...
Collectie > Museumstukken > 07668

 [Barend Polak]  1918
Kalende, oudere heer, met snor en ronde metalen bril, ter halver lijve zittend en
face aan een tafel met vloeiblad en inktstel. In zijn r.hand een sigaar. Als ...
Collectie > Museumstukken > B0176

 Groepsfoto  1944-10-27
Joods gezin na twee jaar ondergedoken te zijn geweest in Tilburg (Gasstraat), 1944.
Collectie > Fotos > 40000204

meer treffers in Collectie > Fotos

 [Binnenland] : Amsterdam  
Vermelding van benoemingen met betrekking tot de Ned. Isr. schoolbesturen.
Collectie > Joodse pers > 20031385

meer treffers in Collectie > Joodse pers

 Verborgen in Brabantse bodem : Joodse begraafplaatsen in Noord-Brabant  2002
Verborgen in Brabantse bodem : Joodse begraafplaatsen in Noord-Brabant.
Collectie > Literatuur > 12009668

meer treffers in Collectie > Literatuur

 Van verwoesting tot wederopbouw : een beknopte, verfilmde historie van ondergang en...  1949 (?)
Film gemaakt nav de inwijding van de gerestaureerde synagoge, met beelden van deze
inwijding, de restauratie van de synagoge (waartoe men op 5 maart 1945 in de ...
Collectie > Audiovisueel > 40000127

 Een steen onderweg : mensen rond de Tilburgse synagoge  1994
Documentaire over onderduik in de Tweede Wereldoorlog, over de wederopbouw en de
herinwijding van de Tilburgse synagoge in 1949 en over haar functioneren vijftig ...
Collectie > Audiovisueel > 40001526

jhm.nljhmkindermuseum.nlhollandscheschouwburg.nlportugesesynagoge.nletshaim.nljoodsmonument.nlmenassehbenisrael.nl