Oss
Al in de Middeleeuwen werd er melding gemaakt van joodse
inwoners van Oss. Een echte gemeente kon zich vanaf het midden van
de achttiende eeuw vormen, dankzij het tamelijk tolerante
toelatingsbeleid dat de plaats voerde. In die periode verwierven de
eerste joden ook het poorterschap.
In
het begin van de negentiende eeuw werd in Oss aan de Varkensmarkt
een synagoge ingericht
in een gehuurde ruimte. Tevoren werden er al vanaf 1764
godsdienstoefeningen gehouden in privé-woningen. De bouwvallige
synagoge aan de Varkensmarkt werd in 1831 vervangen door een nieuw
gebouw aan de Koornstraat. Dit gebouw werd een halve eeuw later
uitgebreid met een school en een ambtswoning en vormde tot aan de
Tweede Wereldoorlog het centrum van het joodse leven in Oss.
Naast het kerkbestuur en de penningmeester voor het Heilige Land
waren in Oss een aantal genootschappen actief op het gebied van Tora-, Misjna- en Talmoedstudie, zorg voor
zieken en overledenen en onderhoud van de synagoge en haar
interieur. Ook was er een toneelvereniging en een vereniging die
zorgde voor de opvang van vluchtelingen.
De oudste joodse begraafplaats van de
gemeente Oss lag in het naburige Geffen en is tot 1909 in gebruik
geweest. Aan de Heescheweg bij Oss lag sinds 1888 een nieuwe
begraafplaats.
De joodse inwoners van Oss hebben aanzienlijk bijgedragen tot de
industriële ontwikkeling van de plaats. Bekende firma's met joodse
oprichters zijn de margarinefabriek van Simon van den Bergh, de
voorloper van de Unilever, de textielindustrie Bergoss, de
exportslachterij Zwanenberg, waaruit de medische industrie Organon
is voortgekomen en de exportslachterij van Hartog Hartog, het
latere UNOX-concern.
In de eerste helft van de twintigste eeuw hadden verschillende
leden van vooraanstaande joodse families zitting in de
gemeenteraad. De joodse gemeente zette zich in de dertiger jaren in
materiële en in immateriële zin in voor de vluchtelingen uit
Duitsland. In diezelfde periode was in Oss een zionistische
jeugdbeweging actief.
Bij aanvang van de Duitse bezetting werd de firma Organon
formeel naar het buitenland overgebracht en zodoende voor overname
behoed. In de herfst van 1941 werden de joodse kinderen van het
openbare onderwijs uitgesloten en werd er in Oss een regionale
joodse school opgericht. Deze school heeft tot in februari 1943
bestaan, met gestaag dalend aantal leerlingen.
Tussen eind augustus 1942 en begin april 1943 zijn
vrijwel alle joodse inwoners van Oss gedeporteerd. In juni 1944,
enkele maanden voor de bevrijding van het zuiden van Nederland,
werd nog een groep joodse bejaarden en zieken weggevoerd. Een klein
deel van de gedeporteerden overleefde, terwijl er ook enkelen in
slaagden onder te duiken. De synagoge en de andere gebouwen van de
joodse gemeente werden door de Duitsers geplunderd en zwaar
beschadigd.
Na de bevrijding bleek dat de synagoge niet meer te restaureren
was. De voorgevel is bewaard en is nu gemeentelijk monument.
Aan de Smalstraat is een nieuwe synagoge gebouwd die
in 1959 werd ingewijd. Een jaar later werd aan de Nieuwe
Heescheweg een monument onthuld ter nagedachtenis van de meer dan
300 joodse slachtoffers van de nazi-terreur.
In Oss zijn nog steeds een kleine joodse gemeente en een afdeling
van de Nederlandse Zionisten Bond actief. De begraafplaats wordt
tegenwoordig onderhouden door de plaatselijke overheid.
Aantal joden in Oss en omgeving:
| 1809 | 73 |
| 1840 | 137 |
| 1869 | 207 |
| 1899 | 206 |
| 1930 | 260 |
| 1951 | 104 |
| 1971 | 76 |
| 1998 | 32 |
Collectie en mediatheek
Huwelijkscontract
1865
Handgeschreven huwelijkscontract op perkament van Nathan Alexander
en Shifra bat Jehoeda in Oosterhout, 1865.
Collectie > Documenten > 00009827
meer treffers in Collectie > Documenten
Fotoalbum
Twee losbladige fotoalbums met 148 kleurenfoto's van joodse
begraafplaatsen in Nederland, jaren '80.
Collectie > Fotos > 40006664
meer treffers in Collectie > Fotos
Verborgen in Brabantse bodem : Joodse begraafplaatsen in Noord-Brabant
2002
Verborgen in Brabantse bodem : Joodse begraafplaatsen in Noord-Brabant.
Collectie > Literatuur > 12009668
meer treffers in Collectie > Literatuur
Vergadering van de Centrale Commissie tot de Alg. Zaken van het Ned. Isr....
Eerste deel van het verslag van een vergadering van de Centrale Commissie tot de
Alg. Zaken van het Ned. Isr. Kerkgenootschap die plaatshad in de vergaderzaal aan ...
Collectie > Joodse pers > 20065733
