Eindhoven
Vóór 1771 was het aan joden verboden zich in Eindhoven te vestigen of er te overnachten. Slechts in een enkel geval werd hierop een uitzondering gemaakt. Mede daardoor vestigden zich rond het midden van de achttiende eeuw joden in de dorpen in de buurt van Eindhoven. Zowel in Helmond als in Tongelre was een huissynagoge en een joodse begraafplaats. In Woensel werd in 1747 een joodse begraafplaats aangelegd.
In 1772 werd het stadsbestuur van Eindhoven door de Raad van
Prins Willem V gesommeerd om joden toe te laten en hun belangen te
behartigen, zonder hen te discrimineren. Toch werden tot aan de
officiële burgerlijke
gelijkstelling in 1796 de joodse inwoners van Eindhoven nog
talrijke belemmeringen in de weg gelegd.
In het begin van de negentiende eeuw had de joodse gemeente van
Eindhoven de beschikking over een synagoge en een school. In
het naburige Stratum was een huissynagoge gevestigd. De meeste
joden waren arm en moesten een beroep doen op de eigen armenkas.
Mede dankzij een bijdrage van koning Lodewijk Napoleon kon het oude
synagogegebouw aan de Kerkstraat in Eindhoven 1810 gesloopt worden
en vervangen door een grotere behuizing. De synagoge aan het
Stratumeind werd in dezelfde periode gesloten.
Na
1850 nam het aantal joodse inwoners snel toe. Eindhoven werd
de zetel van opperrabbinaat van
Noord-Brabant. De synagoge werd al snel wederom te klein, waarop in
1866 een nieuwe synagoge gebouwd werd op de plek naast de oude. In
het opgeknapte oude gebouw werd twee jaar later de joodse school
gevestigd.
Behalve in Tongelre en Woensel was er ook een joodse begraafplaats
in Eersel.
De armlastigen konden een beroep doen op de armenraad die geld ontving van de joodse gemeente. Daarnaast werd in 1907 een fonds voor leningen opgericht. Verscheidene andere genootschappen, waaronder een begrafenisgenootschap, een vereniging voor vluchtelingen, een studiegenootschap en meerdere vrouwengenootschappen regelden het gemeenschapsleven. Aan het begin van de twintigste eeuw werden ook nog een toneelvereniging en een jongerenverband opgericht. In de dertiger jaren waren er twee zionistische groeperingen actief.
De joden in Eindhoven waren aanvankelijk werkzaam als slagers,
veehandelaars, winkeliers en venters. Rond de eeuwwisseling speelde
een aantal joodse families, waaronder de stoffenfabrikant Elias,
een belangrijke rol spelen in de industriële ontwikkeling van de
stad.
In de dertiger jaren nam Eindhoven een groot aantal vluchtelingen
uit Duitsland op, waaronder veel kinderen. In 1938 was de joodse
gemeente van Eindhoven de grootste van Noord-Brabant. In de eerste
oorlogsjaren nam haar omvang nog aanzienlijk. Bij de
Philipsfabrieken was een speciale joodse afdeling ingericht,
waarheen ook joodse werknemers van Philips van elders werden
overgeplaatst.
In september 1941 werden de joodse kinderen van de openbare scholen
verwijderd en kreeg Eindhoven een regionale joodse lagere school en
een joodse vakschool. De eerste deportaties vonden in augustus 1942
plaats. Aanvankelijk bleven de joodse werknemers van Philips
gespaard; in augustus 1943 werden zij overgebracht naar het kamp
Vught, om vandaar begin 1944 naar Auschwitz gedeporteerd te worden.
Van de totale joodse bevolking van Eindhoven heeft iets meer dan de
helft de oorlog overleefd. De synagoge werd beschadigd door Duitse
plundering en door twee bommen, die het gebouw na de bevrijding van
de stad troffen.
Op 18 september 1944 werd Eindhoven, tegelijk met heel
Zuid-Nederland, bevrijd. Al in januari 1945 werd in de stad de
Joodse Coördinatie Commissie opgericht, die de joodse belangen bij
de Nederlandse autoriteiten behartigde. Na de bevrijding van het
noorden verhuisde deze commissie naar Amsterdam.
Het joodse leven in Eindhoven werd na de oorlog hervat.
Tegenwoordig zijn er verscheidene joodse en op Israël gerichte
organisaties actief. De synagoge aan de Kerkstraat werd afgebroken,
maar in 1958 werd een nieuwe synagoge ingewijd in een woonhuis aan
de Hendrik Casimirstraat. De begraafplaats bevindt zich aan de
Groenewoudseweg, hoek Marconistraat. In het Anne Frankplantsoen
herinnert een in mei 1990 onthuld monument aan de joodse mannen,
vrouwen en kinderen die zijn omgebracht in de jaren 1940-1945. De
joodse begraafplaats werd in de zomer van 1998 door de werkgroep
'Boete en verzoening' opgeknapt.
Aantal joden in Eindhoven en omgeving:
| 1809 | 186 |
| 1840 | 212 |
| 1869 | 274 |
| 1899 | 339 |
| 1930 | 431 |
| 1951 | 210 |
| 1971 | 164 |
| 1998 | 102 |
Collectie en mediatheek
Kandelaar
1800-1850
twee tinnen kandelaars met relief van loof aan de voet en onder aan de schacht.
Collectie > Museumstukken > 10909-01
meer treffers in Collectie > Museumstukken
Dossier
Dossiers (158) van de Commissie voor Oorlogsschade mbt 155 joodse
gemeentes (Amsterdam en mediene), 1945-1950.
Collectie > Documenten > B0005954
meer treffers in Collectie > Documenten
Groepsfoto
1934-06-30
Groepsportret tgv aanbieding plaquette HBS Eindhoven met oa Jacques Hartog, 1934.
Collectie > Fotos > 40000488
meer treffers in Collectie > Fotos
[Binnenland] : Amsterdam
1906
Verslag van de jaarvergadering van het hoofdbestuur met de commissie van toezicht
van de vereniging "Centr. Isr. Oude Mannen- en Vrouwenhuis" in Gouda.
Collectie > Joodse pers > 20060367
meer treffers in Collectie > Joodse pers
Verborgen in Brabantse bodem : Joodse begraafplaatsen in Noord-Brabant
2002
Verborgen in Brabantse bodem : Joodse begraafplaatsen in Noord-Brabant.
Collectie > Literatuur > 12009668
meer treffers in Collectie > Literatuur
Dokumentaire over de SOBU-afdeling bij Philips waar tijdens de Tweede Wereldoorlog...
1984
titel, Dokumentaire over de SOBU-afdeling bij Philips waar tijdens de Tweede
Wereldoorlog joodse werknemers te werk waren gesteld. ...
Collectie > Audiovisueel > 10000011
Joden in Eindhoven
titel, Joden in Eindhoven. gegevens, geluidscassette, min. - Omroep Brabant: 1980-.
materiaal, audio geluidscassette. trefwoorden, Eindhoven Hartogs, J. inventarisnr ...
Collectie > Audiovisueel > 10000058
