Breda
In Breda bestond vóór de burgerlijke gelijkstelling van de joden
in 1796 geen joodse gemeenschap. Blijkens een raadsbesluit van 1747
was het joden verboden zich in Breda op te houden, behalve tijdens
jaarmarkten en kermissen. Op deze regel zijn volgens hetzelfde
raadsbesluit wel uitzonderingen geweest.
In het begin van de negentiende eeuw ontstond er in Breda een
georganiseerde joodse gemeenschap. Deze kleine groep hield
godsdienstoefeningen in het pand De Blauwe Hand achter de
Haagdijk.
De groeiende gemeente kreeg in 1823 het recht haar doden te
begraven op de joodse begraafplaats van de gemeente
Oosterhout,
gelegen op de Vrachelse Heide, die in 1810 in gebruik genomen was.
Bij de opheffing van de joodse gemeente Oosterhout is deze
begraafplaats eerst overgegaan in handen van de joodse gemeente Geertruidenberg, vervolgens nam de
joodse gemeente van Breda het beheer over.
In
1845 werd in de Schoolstraat een synagoge gebouwd. De joodse
gemeente beschikte ook over een eigen school. Er was een armbestuur
en een genootschap dat zich bezig hield met zieken- en armenzorg,
terwijl een vrouwengenootschap zorg droeg voor het onderhoud van de
synagoge en de rituele voorwerpen. In het begin van de twintigste
eeuw werd in Breda een antizionistische vereniging opgericht en in
de twintiger jaren ontstond er een joodse toneel- en literaire
vereniging.
Een conflict binnen de gemeente leidde in 1900 tot een
scheuring. Na vier jaar werd de eenheid weer hersteld. In 1911
bereikte de joodse gemeenschap van Breda haar grootste
omvang.
De meeste Bredase joden woonden in hetzelfde deel van de stad, de
Haagdijk. Ze hielden zich voornamelijk bezig met de handel, de
hoedenmakerij, de sigarenindustrie, de vleeshouwerij en de sloop
van oude huizen. De 'Cacao- en Chocoladefabriek Kwatta', sinds 1891
eigendom van de gebroeders Stokvis, was in de twintiger jaren de
grootste werkgever in Breda. In de eerste decennia van twintigste
eeuw waren verscheidene joden lid van de gemeenteraad van
Breda.
Tijdens de bezettingsjaren werd de joodse gemeenschap door dezelfde maatregelen getroffen die ook elders in het land genomen werden. In december 1942 werden de meeste joodse inwoners van Breda gedeporteerd. Van hen is slechts een enkeling teruggekeerd. Een kleine groep dook onder en overleefde zo de oorlog. In de omgeving van Breda waren tijdens de bezettingsjaren ongeveer 80 joden ondergedoken, die door het verzet ondersteund werden. In de synagoge werden ernstige vernielingen aangericht door de NSB, een deel van het interieur werd geroofd.
Na de oorlog kwam de joodse gemeente Breda aanvankelijk vanaf
1952 bijeen in een tot synagoge ingerichte kamer. In 1971 werd een
pand aangekocht aan de Dr. van Mierlostraat en als synagoge
ingewijd.
De oude synagoge aan de Schoolstraat heeft jarenlang als werkplaats
gediend, maar is na een verbouwing en een restauratie in september
1992 weer in gebruik genomen. In de synagoge is ook een bescheiden
bibliotheek gehuisvest. Sinds december 2002 is het gebouw weer
eigendom van de NIG Breda, dat het aankocht van Stichting
Exploitatie Synagoge Breda. Er zijn regelmatig diensten.
In het nabijgelegen Terheijden werd in 1983 de synagoge van de liberaal-joodse gemeente Brabant ingewijd.
Aantal joden in Breda en omgeving:
| 1809 | 75 |
| 1840 | 226 |
| 1869 | 168 |
| 1899 | 284 |
| 1930 | 181 |
| 1951 | 55 |
| 1971 | 74 |
| 1998 | 49 |
Collectie en mediatheek
Programma der psalmen, gebeden en gezangen, tot het afsmeeken van den zegen Gods op de...
1879-01-11
Programma der psalmen, gebeden en gezangen in de synagoge van Breda ter gelegenheid
van het huwelijk tussen Willem III en prinses Emma van Waldeck-Pyrmont, 1879
Collectie > Documenten > 00009835
meer treffers in Collectie > Documenten
Behouwen reys der nieuwe / VLUGTELINGEN.....
1763
Rijm geïllustreerd met twee prenten. Op de rechter prent vluchten acht joden met
een schip uit Culemborg waar zij hun kwade praktijken hebben uitgeoefend, ze gaan ...
Collectie > Museumstukken > 07335
Chocoladeblik
object, chocoladeblik. materiaal, metaal & blik. hoogte, 19.7. breedte, 9.4. diepte,
2.7. collectie, Joods Historisch Museum, collectie Jaap van Velzen. ...
Collectie > Museumstukken > 07749
Overzichtsfoto
1930 (ca.)
Interieur van de synagoge in de schoolstraat in Breda, circa 1930.
Collectie > Fotos > 40011380
meer treffers in Collectie > Fotos
Van onzen Eindhovenschen Correspondent.
Verslag van een bijeenkomst met als doel de verkiezing van een opperrabbijn voor
het gecombineerde ressort Noord-Brabant-Limburg. Er waren drieendertig afgevaardigden ...
Collectie > Joodse pers > 20061610
meer treffers in Collectie > Joodse pers
Jubileum-uitgave Levend Joods Geloof
1981
Jubileum-uitgave Levend Joods Geloof.
Collectie > Literatuur > 11000529
meer treffers in Collectie > Literatuur
De affaire (deel 5) : De vier van Breda
In 1972 barst een emotioneel debat los over de vraag of drie Duitse oorlogsmisdadigers,
die tot levenslang veroordeeld zijn, lang genoeg gestraft zijn en kunnen ...
Collectie > Audiovisueel > 40001166
