Maastricht
De eerste berichten omtrent joods leven in en rond Maastricht
dateren uit de dertiende eeuw. Deze in omvang aanzienlijke
gemeenschap werd in de eerste helft van de veertiende eeuw, toen
een periode van vervolgingen de streek teisterde, vernietigd.
Tot de burgerlijke gelijkstelling
van 1796 liet het stadsbestuur van Maastricht alleen joden toe die
economisch voordeel brachten. De minder kapitaalkrachtigen
vestigden zich in het nabijgelegen dorp Eijsden.
Ondanks tegenwerking op velerlei gebied groeide de joodse
bevolking van Maastricht zodanig, dat in 1782 de eerste openbare
synagogedienst gehouden kon worden in een privé-woning aan de
Markt. Nadat de Fransen in 1794 het land binnengetrokken waren werd
de joodse gemeente officieel erkend. Men kreeg toestemming om
synagogediensten te houden in een privé-woning achter het stadhuis
tussen de Hoenderstraat en de Koeslingestraat.
In het begin van de negentiende eeuw groeide de
joodse gemeente van Maastricht bijzonder snel. Daarom was het al in
1809 noodzakelijk om voor de godsdienstoefeningen een pand te huren
aan de Kleine Gracht. De meeste joden woonden in de directe
omgeving van dit nieuwe synagogegebouw. De gemeente had nauwe
banden met joodse gemeenten in Duitsland. Aanvankelijk was
Maastricht onder Frans bestuur ingedeeld bij het Consistorie van
Krefeld. Bij de ressortale herindeling werd Maastricht echter
aangewezen als residentie van de opperrabbijn van Limburg, Luik en
Luxemburg, met inbegrip van Brussel. De slechte economische
omstandigheden en de streng orthodoxe opvattingen droegen er toe
bij dat er tot 1860 een zeer frequente wisseling van
(opper)rabbijnen was. Het eerste reglement van de joodse gemeente,
dat dateerde uit 1816, werd in 1861 vervangen door een modernere
versie.
Met financiële steun van de stedelijke autoriteiten, de
rijksoverheid en koning Willem I werd in 1839 aangevangen met de
bouw van een imposante synagoge in de Capucijnengang bij de
Bogaardenstraat. Het gebouwencomplex, dat tevens het rituele bad, de school en de
kosterswoning omvatte, werd in augustus 1840 ingewijd. De joodse
school was al in 1833 opgericht.
Tot 1812 werden de doden op de begraafplaats aan de Maagdendries
begraven. Daarna werd een joodse begraafplaats in gebruik genomen aan
de Tongerseweg in het dorp Wolder, dat deel uitmaakte van de
gemeente Oud-Vroenhoven. Aan het einde van negentiende eeuw
bestonden er in Maastricht naast een kerkbestuur en een kerkenraad
de volgende verenigingen: een armbestuur, een vrouwengenootschap
voor steun aan arme kraamvrouwen, een genootschap tot hulp aan
reizigers en passanten en een vereniging voor het bezoeken van
zieken en het organiseren van de jaarlijkse diensten op
sterfdagen.
Tegen het einde van de negentiende eeuw begon, net als in de rest
van Limburg, het ledental van de joodse gemeente Maastricht terug
te lopen. Toch bleef de joodse gemeente van Maastricht aanzienlijk
van omvang, in de jaren dertig bloeide ze zelfs op door de komst
van een groot aantal joodse vluchtelingen uit Oost-Europa en
Duitsland. Tussen 1900 en 1940 zijn er in de stad nog een
gezelligheidsvereniging, een begrafenisgenootschap en een
jeugdvereniging opgericht. De meeste joden waren werkzaam in de
handel of hadden een winkel, daarnaast waren er enige
handwerkslieden en fabrikanten.
Aan het begin van de bezetting onstond er in Maastricht nog een
zionistische jongerenorganisatie. Aanvankelijk genoten de joodse
inwoners van de stad de bescherming van de plaatselijke politie en
van een deel van hun stadgenoten. In september 1941, toen de joodse
kinderen werden uitgesloten van openbaar onderwijs, werd in
Maastricht een joodse lagere school opgericht, die tot aan het eind
van de deportaties gefunctioneerd heeft. Tussen juni 1942 en april
1943 werd het grootste deel van joodse bevolking van Maastricht
opgepakt, gedeporteerd en vervolgens omgebracht. In de omgeving van
Maastricht dook een aanzienlijk aantal joden, voornamelijk
afkomstig uit het noorden van het land, onder. Door verraad werden
veel joden, die zich vanuit Maastricht via België in veiligheid
trachtten te brengen, opgepakt.
Gedurende de bezetting is de synagoge geplunderd en gebruikt als
opslagplaats. Het meubilair werd zwaar beschadigd, de rituele
voorwerpen werden gered. In 1965 bleek alsnog dat het archief van
de joodse gemeente Maastricht behouden was.
Na de bevrijding werd het joodse leven in Maastricht hervat en in
1952 werd de synagoge weer in gebruik genomen. In de zestiger jaren
vond er een restauratie plaats en werd de synagoge opnieuw
ingericht met meubilair uit de synagoge van Meerssen.
In 1986 fuseerden de joodse gemeenten van Heerlen, Maastricht en
Roermond tot de
NIHS Limburg. Bij de herdenking van het honderdvijftigjarig bestaan
van de synagoge in 1990 werd een plaquette onthuld. Sinds september
2001 functioneert Ya'akov Shapiro als rabbijn van de NIHS
Limburg.
De joodse begraafplaats in Maastricht werd in 1996 door
vrijwilligers opgeknapt. Op 30 oktober 2005 werd er op de joodse
begraafplaats een gedenksteen onthuld voor de ruim 45 joodse
kinderen uit Maastricht die zijn omgekomen in de Tweede
Wereldoorlog.
Aantal joden in Maastricht en omgeving:
| 1782 | 8 |
| 1794 | 22 |
| 1809 | 207 |
| 1840 | 375 |
| 1869 | 429 |
| 1899 | 405 |
| 1930 | 247 |
| 1951 | 115 |
| 1998 |
61 |
Collectie en mediatheek
Orde van dienst
1967-09-24
Orde van dienst tgv de herinwijding van de synagoge
in Maastricht op zondag 24 september 1967.
Collectie > Documenten > 00009939
meer treffers in Collectie > Documenten
Penning
1841
De penning werd in juni 1841 door een afvaardiging uit de Joodse Gemeente
tijdens een audientie aan Willem II aangeboden.
Collectie > Museumstukken > 00359
meer treffers in Collectie > Museumstukken
Krantenknipsel
1944
Krantenknipsel uit de New York Times met foto van Amerikaanse
soldaten in de synagoge in Maastricht, 1944.
Collectie > Fotos > 40007604
meer treffers in Collectie > Fotos
[Binnenlandse berichten (2)] : Haarlem
1868
De joodse gemeente te Haarlem maakt zich zorgen over het gerucht dat haar voorzanger
in Maastricht zou hebben gesolliciteerd. / Zangvereniging "Oefening en Genoegen ...
Collectie > Joodse pers > 20016036
meer treffers in Collectie > Joodse pers
De synagoge van Maastricht en de synagogen elders in Limburg
1967
De synagoge van Maastricht en de synagogen elders in Limburg.
Collectie > Literatuur > 12003075
meer treffers in Collectie > Literatuur
Het spoor terug : De Mediene (deel 3)
Deel 3 van een 5-delige radiouitzending over het joodse leven in de provincie
van voor de Tweede Wereldoorlog. In deze aflevering Maastricht.
Collectie > Audiovisueel > 10000404
