Winschoten
Kort na het midden van de achttiende eeuw vestigden de eerste
joden zich in Winschoten. Al spoedig vormde zich een georganiseerde
joodse gemeente, die in 1788 een verzoek indiende om goedkeuring
van de statuten van hun synagoge. In 1897 werd de
synagoge aan de Langestraat ingewijd, daarvoor vonden de diensten
plaats aan de Buiten Venne.
De joodse gemeente van Winschoten groeide in de negentiende eeuw
snel tot percentueel de grootste van ons land, ná Amsterdam. Mede
daardoor voldeed de synagoge aan de Langestraat rond 1850 niet
langer aan de eisen, waarop er in 1854 een nieuw gebouw in de
Bosstraat in gebruik genomen werd. Enkele jaren later onstond er
als gevolg van interne conflicten een scheuring binnen de joodse
gemeenschap, die in 1860 weer ongedaan gemaakt werd.
Het is
niet bekend wanneer de joodse begraafplaats aan de
Liefkensstraat aangekocht werd, maar hij is in ieder geval tussen
1786 en 1828 in gebruik geweest. Daarna werden de doden begraven op
een nieuwe begraafplaats in het Achteruit, het huidige St.
Vitusholt, buiten de stad. Er was in Winschoten ook een joodse
school. Deze betrok in 1900 een nieuw gebouw in de Bosstraat, dat
tevens dienstwoningen en een zaal voor bijeenkomsten bevatte.
Naast een kerkbestuur van zeven leden was er binnen de Winschoter
joodse gemeenschap een armbestuur en een penningmeester voor het
Heilige Land. De plaats telde eveneens enkele genootschappen en
verenigingen, waaronder een begrafenisgenootschap voor mannen en
voor vrouwen, een afdeling van de Maatschappij tot Nut van de
Israëlieten, enige culturele verenigingen, een godsdienstig
genootschap en een jeugdgroep.
In de negentiende eeuw waren veel van de Winschoter joden
armlastig, deze situatie veranderde in de loop van de twintigste
eeuw ten goede. De belangrijkste beroepen onder de joden waren de
veehandel en de vleeshouwerij. Ook was een aantal van hen werkzaam
in de tabaksindustrie.
In de dertiger jaren van de twintigste eeuw kwam er een aanzienlijk
aantal joodse vluchtelingen uit Duitsland naar Winschoten via de
nabijgelegen grensovergang in Nieuweschans.
Gedurende de Duitse bezetting werden de joodse inwoners van
Winschoten getroffen door alle beperkende maatregelen die ook
elders genomen werden. Een regionale joodse kleuterschool, een
lagere school en een ULO werden eind september 1941 opgericht en
bleven tot februari 1943 functioneren. Tussen augustus 1942 en de
eerste maanden van 1943 werden vrijwel alle joodse inwoners van
Winschoten opgepakt en naar Westerbork overgebracht. Vandaar werden
zij naar de concentratiekampen in het oosten gedeporteerd. Slechts
een enkeling keerde terug. Ook enige onderduikers wisten de
oorlogsjaren te overleven.
De synagoge werd geplunderd, maar de Torarollen waren op tijd
naar Amsterdam overgebracht en bleven zo gespaard.
Na de oorlog is de synagoge en de ernaast gelegen school verkocht.
Het gebouw deed een tijd lang dienst als kerk van de Vrijgemaakte
Gereformeerde Gemeente. In november 1995 veranderde de bestemming
en werd er in de voormalige synagoge een galerie voor moderne
woonkunst gevestigd. Een gedenksteen bij het metaheerhuis op de grote
joodse begraafplaats herinnert aan de joodse slachtoffers van de
nazi-terreur.
De joodse gemeente van Winschoten werd in 1964 bij die van Groningen
gevoegd. Een plein in Winschoten heet het Israëlplein. De
plaatselijke overheid onderhoudt tegenwoordig de
begraafplaats.
In 1998 werd aan het vroegere rabbinaatshuis aan de Bosstraat een
plaquette onthuld ter nagedachtenis aan gedeporteerde en vermoorde
joodse inwoners van Winschoten. De woning werd in 2001
gerestaureerd, waarna de benedenverdieping met het mikwe tot vergader- en
expositieruimte van de joodse gemeenschap werd bestemd.
In april 2005 werd in Winschoten een monument onthuld met de namen
van alle joodse inwoners die tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn
omgekomen.
Aantal joden in Winschoten en omgeving:
| 1797 | 100 |
| 1809 | 187 |
| 1840 | 368 |
| 1869 | 661 |
| 1899 | 852 |
| 1930 | 510 |
| 1951 | 17 |
Collectie en mediatheek
Dossier
Dossiers (158) van de Commissie voor Oorlogsschade mbt 155 joodse
gemeentes (Amsterdam en mediene), 1945-1950.
Collectie > Documenten > 00005954
meer treffers in Collectie > Documenten
Portretfoto
1875 (ca.)
Portretfoto met drie onbekende dames (wellicht Frouwke de Beer), circa 1875.
Collectie > Fotos > 40012969
Overzichtsfoto
1984
Voormalige synagoge te Winschoten, 1984.
Collectie > Fotos > 40002764
[Binnenland] : Amsterdam
Vermelding van benoemingen met betrekking tot de Ned. Isr. schoolbesturen.
Collectie > Joodse pers > 20031385
meer treffers in Collectie > Joodse pers
Klein en groot zijn daar gelijk : de Joodse begraafplaatsen in de provincie Groningen
2009
Klein en groot zijn daar gelijk : de Joodse begraafplaatsen in de provincie Groningen.
Collectie > Literatuur > 12015341
meer treffers in Collectie > Literatuur
Navertelling
1989
Winschoten telde voor de tweede wereldoorlog zo'n 500 joden en had daarmee na Amsterdam
het grootste percentage joodse inwoners. Slechts 15 joden uit Winschoten ...
Collectie > Audiovisueel > 40000357
