Veendam en Wildervank
In het laatste kwart van de zeventiende eeuw vestigden zich
zowel in Veendam als in Wildervank enige joden. In 1738 werd aan
het Midden-Verlaat in Veendam door een particulier het eerste huis
gebouwd dat als synagoge gebruikt werd. Zeven jaar later werd
deze ruimte vervangen door een eveneens aan het Midden-Verlaat
gelegen huissynagoge. In de negentiger jaren van de achttiende eeuw
werd het gebouw aangekocht door de joodse gemeente. Na een
restauratie werd het in 1798 officieel als synagoge ingewijd.
Rond het midden van de achttiende eeuw werd aan de
Jagtveensloot een joodse begraafplaats ingericht, die zowel in
1779 als in 1902 uitgebreid werd.
Veendam-Wildervank gold aan het begin van de negentiende eeuw als
een tamelijk grote joodse gemeente. Het merendeel der huisvaders
was werkzaam als vleeshouwer, handelaar, kramer of vilder.
Aanvankelijk ressorteerde de gemeente onder de hoofdsynagoge Meppel. In twee grote
conflicten die rond 1810 binnen de joodse gemeenschap van
Veendam-Wildervank speelden moest van buitenaf ingegrepen worden.
In 1821 werd de gemeente een Ringsynagoge, die onder de
Hoofdsynagoge Groningen ressorteerde. Het uit de achttiende
eeuw stammende synagogegebouw werd in 1892 geheel
gerenoveerd.
Gedurende de hele negentiende eeuw nam het aantal joden in de
plaats toe. De gemeente werd bestuurd door zeven leden, waarvan er
drie het dagelijks bestuur vormden. Daarnaast was er een
penningmeester voor het Heilige Land en een armbestuur. Een
twaalftal genootschappen hield zich bezig met studie, steun aan
behoeftigen, verzorging van zieken en begrafenissen en zorg voor
het interieur van de synagoge. Er was ook een plaatselijke afdeling
van de Maatschappij tot Nut der Israëlieten in Nederland.
In de twintigste eeuw werd er een Vereniging voor Hulp aan
Palestina-pioniers opgericht en een joodse culturele
jongerenvereniging. In dezelfde periode namen verscheidene joodse
inwoners van Veendam-Wildervank deel aan het openbaar
bestuur.
In Veendam stond
een school voor de joodse kinderen van de gemeente, die rond 1860
zijn grootste bloei doormaakte. De joodse gemeente bereikte aan het
begin van de twintigste eeuw haar grootste omvang, daarna liep het
aantal leden in belangrijke mate terug. Reden voor deze leegloop
was de grote armoede in de streek en de toenemende industrialisatie
in grotere plaatsen. In Veendam-Wildervank bleef een relatief groot
aantal joodse slagers actief.
Tijdens de Duitse bezetting wist slechts een tiental joodse
inwoners van Veendam-Wildervank onder te duiken. De overigen werden
in het najaar van 1942 naar Westerbork overgebracht en vandaar naar
de kampen in Polen gedeporteerd en vermoord. Slechts een enkeling
keerde terug. De Torarollen waren
bijtijds naar Amsterdam overgebracht, maar zijn daar verloren
gegaan.
De joodse gemeente werd na de oorlog opgeheven en in 1948 bij die
van Stadskanaal gevoegd. De synagoge werd
verkocht en is in 1947 gesloopt. Een klein monument, dat in 1967
onthuld werd, markeert de plaats waar eens de synagoge stond.
Op de joodse begraafplaats werd in 1951 een gedenkteken
aangebracht. De begraafplaats wordt tegenwoordig onderhouden door
de plaatselijke overheid.
Ook in het nabijgelegen Muntendam heeft in de negentiende eeuw en in de eerste helft van de twintigste eeuw een bescheiden aantal joden gewoond.
Aantal joden in Veendam en Wildervank:
| 1778 | 174 |
| 1809 | 251 |
| 1840 | 365 |
| 1869 | 502 |
| 1899 | 520 |
| 1930 | 283 |
Collectie en mediatheek
Dossier
Dossiers (158) van de Commissie voor Oorlogsschade mbt 155 joodse
gemeentes (Amsterdam en mediene), 1945-1950.
Collectie > Documenten > 00005954
meer treffers in Collectie > Documenten
Judith Sanders
1910
Portret van Judith Sanders, borstbeeld en trois quart naar links Ze draagt een zwarte
japon met witte bies en kanten pas, een parelsnoer dubbel om de hals en oorbellen ...
Collectie > Museumstukken > 02287
meer treffers in Collectie > Museumstukken
Familiefoto
1941 (ca.)
Joël van Delft (1936-1943) staand voor een huis in Wildervank, circa 1941.
Collectie > Fotos > 40012975
meer treffers in Collectie > Fotos
[Binnenland] : Benoemingen
Benoemingen door de Permanente Commissie in diverse schoolbesturen.
Collectie > Joodse pers > 20031865
meer treffers in Collectie > Joodse pers
Klein en groot zijn daar gelijk : de Joodse begraafplaatsen in de provincie Groningen
2009
Klein en groot zijn daar gelijk : de Joodse begraafplaatsen in de provincie Groningen.
Collectie > Literatuur > 12015341
meer treffers in Collectie > Literatuur
Interview met Koos Caneel (Mordechaj ben Josef) (Veendam 1909), sedert 1938 getrouwd...
1983
titel, Interview met Koos Caneel (Mordechaj ben Josef) (Veendam 1909), sedert 1938
getrouwd met Ina Polak: over joods leven in Veendam, zijn carriere van ...
Collectie > Audiovisueel > 30000017
