Pekela
In 1683 vestigden de eerste joden zich in Pekela. Het ging hier
om een tabakshandelaar en zijn zonen. Het besluit uit 1710 van
Gedeputeerde Staten van Groningen om alle joden uit de provincie te
verbannen is door Pekela niet uitgevoerd. Begin achttiende eeuw
werd het langgerekte dorp gesplitst in de twee afzonderlijke
dorpen: Oude Pekela en Nieuwe Pekela.
De begraafplaats aan de
Haanswijk, een der oudsten in de provincie Groningen, werd in 1693
aangekocht en was ook bij de joodse bevolking van de stad Groningen in
gebruik. De meeste joodse inwoners van Oude Pekela waren in de
achttiende eeuw werkzaam als slager, leerlooier of handelaar in
manufacturen.
Vóór 1737 werden er synagogediensten gehouden
in verschillende privé-huizen. In dat jaar werd op initiatief van
een joodse inwoonster van Veendam een synagoge in Oude Pekela
gesticht. Dit gebedshuis werd in 1792 vervangen door een nieuw
gebouw op dezelfde plek, dat in 1843 gerenoveerd werd. In 1781 werd
in een privé-woning een logement voor reizende joden gesticht,
waarvan voornamelijk joden uit de Duitse gebieden gebruik
maakten.
Aan
het begin van de negentiende eeuw kreeg de joodse gemeente Pekela
na de oprichting van het NIK de status van Ringsynagoge. Ook in deze
periode waren de meeste joden in de plaats werkzaam als slager of
als koopman. Na 1850 kwam daar de sigarenindustrie en de handel in
lompen en metalen bij en werd een reeds bestaande fabriek in
elixers van Catz een bloeiend bedrijf.
Dat er ook armoede heerste in de Pekela's blijkt uit het feit dat
aan het begin van de negentiende eeuw slechts enkele gemeenteleden
in staat waren de kerkelijke belasting te betalen. In 1838 werd er
een joodse armenschool opgericht. Naast de kerkeraad was er een
armbestuur en waren er diverse genootschappen actief, die zich
onder meer bezig hielden met zorg voor zieken en begrafenissen en
het onderhoud van de synagoge en de rituele voorwerpen. Andere
verenigingen richtten zich op de bestudering van de Hebreeuwse taal, zang en
toneel. Aan het begin van de twintigste eeuw bestond er ook een
veelgevraagd joodse familieorkest, samengesteld uit vader
Stoppelman en zijn zeven zonen.
Tot aan de tachtiger jaren van de negentiende eeuw bleef de joodse
gemeente van Oude en Nieuwe Pekela groeien. In 1884 werd er nog een
nieuwe synagoge met een ritueel bad en een
onderwijzerswoning ingewijd.
Tijdens de bezetting is het overgrote deel van de joden uit de
Pekela's naar Westerbork overgebracht. Van daar zijn zij
gedeporteerd naar de kampen in Polen, waar ze zijn omgekomen.
Slechts een tiental onderduikers wist te overleven. De Tora-rollen en het archief
werden naar Amsterdam overgebracht. De synagoge en het interieur
werden in de bezettingsjaren zwaar beschadigd.
Na de oorlog is het joodse leven in Oude en Nieuwe Pekela niet
hervat; de gemeente is in 1948 bij die van Stadskanaal gevoegd. In juli 1950
is bij de joodse begraafplaats een gedenkteken aangebracht ter
nagedachtenis van de vermoorde leden van de gemeente Pekela. De
synagoge aan de Hendrik Westerstraat werd in dat zelfde jaar
verkocht en een kleine dertig jaar later gesloopt. Van het gebouw
rest nog slechts een gevelsteen. De burgerlijke overheid draagt
zorg voor het onderhoud van de joodse begraafplaats, die
tegenwoordig enigszins verscholen ligt in de nieuwbouwwijk
Draaierswijk.
Aantal joden in Oude en Nieuwe Pekela:
| 1809 | 212 |
| 1840 | 344 |
| 1869 | 354 |
| 1899 | 293 |
| 1930 | 140 |
Collectie en mediatheek
Dossier
Dossiers (158) van de Commissie voor Oorlogsschade mbt 155 joodse
gemeentes (Amsterdam en mediene), 1945-1950.
Collectie > Documenten > 00005954
meer treffers in Collectie > Documenten
Affiche
1925-1940
Man, zittend aan tafel en profil naar rechts. In zijn uitgestoken linkerhand houdt
hij glas elixer. Zijn rechterarm steunt op tafel en de hand omklemt de fles.
Collectie > Museumstukken > 11271
meer treffers in Collectie > Museumstukken
Prentbriefkaart
1915 (ca.)
Prentbriefkaart van Orkest Stoppelman uit Oude Pekela, circa 1917.
Collectie > Fotos > 40005764
Prentbriefkaart
1914 (ca.)
Prentbriefkaart met reclame voor Catz Elixer, circa 1914.
Collectie > Fotos > 40006370
[Binnenland] : Amsterdam
Vermelding van benoemingen met betrekking tot de Ned. Isr. schoolbesturen.
Collectie > Joodse pers > 20031385
meer treffers in Collectie > Joodse pers
Fragmenten uit het dagboek van een joods onderduikertje die aan de Schoolstraat in Oude...
1990
Fragmenten uit het dagboek van een joods onderduikertje die aan
de Schoolstraat in Oude Pekela was ondergedoken.
Collectie > Literatuur > 11000876
meer treffers in Collectie > Literatuur
Interview met Menachem Joseph Levie (Nieuwe Pekela 1903/01/14 - 1984, Herzlia, Isr.) en...
1982
titel, Interview met Menachem Joseph Levie (Nieuwe Pekela 1903/01/14 - 1984, Herzlia,
Isr.) en Mirjam Bolle-Levie over jeugd in Pekela en Assen, emigratie naar ...
Collectie > Audiovisueel > 30000013
[interview met Benjamin Kosses]
2001
Interview met Benjamin Kosses, geboren 25-10-1921.
Collectie > Audiovisueel > 40001841
