Pekela

In 1683 vestigden de eerste joden zich in Pekela. Het ging hier om een tabakshandelaar en zijn zonen. Het besluit uit 1710 van Gedeputeerde Staten van Groningen om alle joden uit de provincie te verbannen is door Pekela niet uitgevoerd. Begin achttiende eeuw werd het langgerekte dorp gesplitst in de twee afzonderlijke dorpen: Oude Pekela en Nieuwe Pekela.

De begraafplaats aan de Haanswijk, een der oudsten in de provincie Groningen, werd in 1693 aangekocht en was ook bij de joodse bevolking van de stad Groningen in gebruik. De meeste joodse inwoners van Oude Pekela waren in de achttiende eeuw werkzaam als slager, leerlooier of handelaar in manufacturen.

Vóór 1737 werden er synagogediensten gehouden in verschillende privé-huizen. In dat jaar werd op initiatief van een joodse inwoonster van Veendam een synagoge in Oude Pekela gesticht. Dit gebedshuis werd in 1792 vervangen door een nieuw gebouw op dezelfde plek, dat in 1843 gerenoveerd werd. In 1781 werd in een privé-woning een logement voor reizende joden gesticht, waarvan voornamelijk joden uit de Duitse gebieden gebruik maakten.

Prentbriefkaart van Orkest Stoppelman uit Oude Pekela, ca. 1917Aan het begin van de negentiende eeuw kreeg de joodse gemeente Pekela na de oprichting van het NIK de status van Ringsynagoge. Ook in deze periode waren de meeste joden in de plaats werkzaam als slager of als koopman. Na 1850 kwam daar de sigarenindustrie en de handel in lompen en metalen bij en werd een reeds bestaande fabriek in elixers van Catz een bloeiend bedrijf.

Dat er ook armoede heerste in de Pekela's blijkt uit het feit dat aan het begin van de negentiende eeuw slechts enkele gemeenteleden in staat waren de kerkelijke belasting te betalen. In 1838 werd er een joodse armenschool opgericht. Naast de kerkeraad was er een armbestuur en waren er diverse genootschappen actief, die zich onder meer bezig hielden met zorg voor zieken en begrafenissen en het onderhoud van de synagoge en de rituele voorwerpen. Andere verenigingen richtten zich op de bestudering van de Hebreeuwse taal, zang en toneel. Aan het begin van de twintigste eeuw bestond er ook een veelgevraagd joodse familieorkest, samengesteld uit vader Stoppelman en zijn zeven zonen.

Tot aan de tachtiger jaren van de negentiende eeuw bleef de joodse gemeente van Oude en Nieuwe Pekela groeien. In 1884 werd er nog een nieuwe synagoge met een ritueel bad en een onderwijzerswoning ingewijd.

Tijdens de bezetting is het overgrote deel van de joden uit de Pekela's naar Westerbork overgebracht. Van daar zijn zij gedeporteerd naar de kampen in Polen, waar ze zijn omgekomen. Slechts een tiental onderduikers wist te overleven. De Tora-rollen en het archief werden naar Amsterdam overgebracht. De synagoge en het interieur werden in de bezettingsjaren zwaar beschadigd.

Na de oorlog is het joodse leven in Oude en Nieuwe Pekela niet hervat; de gemeente is in 1948 bij die van Stadskanaal gevoegd. In juli 1950 is bij de joodse begraafplaats een gedenkteken aangebracht ter nagedachtenis van de vermoorde leden van de gemeente Pekela. De synagoge aan de Hendrik Westerstraat werd in dat zelfde jaar verkocht en een kleine dertig jaar later gesloopt. Van het gebouw rest nog slechts een gevelsteen. De burgerlijke overheid draagt zorg voor het onderhoud van de joodse begraafplaats, die tegenwoordig enigszins verscholen ligt in de nieuwbouwwijk Draaierswijk.

Aantal joden in Oude en Nieuwe Pekela:

1809 212
1840 344
1869 354
1899 293
1930 140


Collectie en mediatheek

 Dossier  
Dossiers (158) van de Commissie voor Oorlogsschade mbt 155 joodse
gemeentes (Amsterdam en mediene), 1945-1950.
Collectie > Documenten > 00005954

meer treffers in Collectie > Documenten

 [Catz Elixer]  1900-1930
Vierkant flesje van blank glas met afgeplatte hoeken en een ronde hals. Het flesje
is afgesloten dmv een metalen dop met kurk. Op het flesje is een rechthoekig ...
Collectie > Museumstukken > 11665

meer treffers in Collectie > Museumstukken

 Prentbriefkaart  1915 (ca.)
Prentbriefkaart van Orkest Stoppelman uit Oude Pekela, circa 1917.
Collectie > Fotos > 40005764

 Prentbriefkaart  1914 (ca.)
Prentbriefkaart met reclame voor Catz Elixer, circa 1914.
Collectie > Fotos > 40006370

 [Binnenland] : Amsterdam  
Vermelding van benoemingen met betrekking tot de Ned. Isr. schoolbesturen.
Collectie > Joodse pers > 20031385

meer treffers in Collectie > Joodse pers

 Fragmenten uit het dagboek van een joods onderduikertje die aan de Schoolstraat in Oude...  1990
Fragmenten uit het dagboek van een joods onderduikertje die aan
de Schoolstraat in Oude Pekela was ondergedoken.
Collectie > Literatuur > 11000876

meer treffers in Collectie > Literatuur

 Interview met Menachem Joseph Levie (Nieuwe Pekela 1903/01/14 - 1984, Herzlia, Isr.) en...  1982
titel, Interview met Menachem Joseph Levie (Nieuwe Pekela 1903/01/14 - 1984, Herzlia,
Isr.) en Mirjam Bolle-Levie over jeugd in Pekela en Assen, emigratie naar ...
Collectie > Audiovisueel > 30000013

 [interview met Benjamin Kosses]  2001
Interview met Benjamin Kosses, geboren 25-10-1921.
Collectie > Audiovisueel > 40001841

jhm.nljhmkindermuseum.nlhollandscheschouwburg.nlportugesesynagoge.nletshaim.nljoodsmonument.nlmenassehbenisrael.nl