Leek
Vanaf het begin van de achttiende eeuw vestigden zich voor het
eerst joden in Leek. In de tweede helft van deze eeuw nam hun
aantal toe, voornamelijk door de komst van joodse marskramers en
veehandelaren uit Duitsland.
In 1808 werd aan het Boveneind een synagoge gebouwd, die in
1811 ingewijd werd. Precies een eeuw later verrees op dezelfde plek
een nieuwe synagoge. Ook in het naburige Roden hielden in de
veertiger jaren van de negentiende eeuw twee families thuis
godsdienstoefeningen.
Achter de huidige Roomsterstraatweg in het gehucht Diepswal was
vanaf 1783 een joodse begraafplaats in gebruik,
die in 1790 officieel werd aangekocht. De grafstenen op deze
begraafplaats zijn geïnventariseerd in het Stenen Archief. Aan het Boveneind in Leek stond
een joodse school.
Een
conflict tussen leden van de joodse gemeente leidde in 1905 tot een
scheuring, waarna een afgescheiden gemeente gedurende enkele jaren
eigen synagogediensten hield. Het aantal joodse armen in de plaats
was zo groot dat er in 1910 een opvanghuis voor armen, waaronder
veel ouden van dagen, werd opgericht.
Naast het kerkbestuur en de kerkenraad waren in Leek verscheidene
verenigingen en genootschappen actief, waaronder studie- en
liefdadigheidsverenigingen voor mannen, een vrouwengenootschap ter
verzorging van zieken en een vereniging voor ongehuwden, die zich
bezighield met vormende maatschappelijke activiteiten. In het begin
van de twintigste eeuw bestond er in Leek een joods koor en vlak
voor de Duitse inval werd er nog een jeugdvereniging
opgericht.
Gedurende de oorlogsjaren zijn bijna alle joden van Leek
gedeporteerd en omgekomen. Slechts enkelen hebben door onder te
duiken weten te overleven. De synagoge en de voormalige joodse
school zijn ongeschonden gebleven, maar kregen na de oorlog een
andere bestemming. De Torarollen waren bijtijds
naar Amsterdam overgebracht. De begraafplaats wordt door de
plaatselijke overheid onderhouden. Sinds 1995 is de voormalige
joodse school een beschermd monument, dat dienst doet als educatief
centrum. Op de school is een plaquette aangebracht die
herinnert aan de 61 weggevoerde joodse inwoners van Leek.
In het nabij gelegen Aduard werd in 1985 een monument onthuld,
waarop de achttien namen van de in Polen vermoorde joodse
dorpsgenoten staan. Ook de A. en J. van Damlaan in Aduard houdt de
herinnering aan de verdwenen joodse gemeenschap levend.
In januari 2006 zijn enkele grafstenen die jaren in
brokstukken in metaheerhuisje hebben gelegen, gerenoveerd en
teruggeplaatst op de Joodse begraafplaats in Diepswal.
Aantal joden in Leek en omgeving:
| 1809 | 59 |
| 1840 | 119 |
| 1869 | 205 |
| 1899 | 155 |
| 1930 | 105 |
Collectie en mediatheek
Dossier
Dossiers (158) van de Commissie voor Oorlogsschade mbt 155 joodse
gemeentes (Amsterdam en mediene), 1945-1950.
Collectie > Documenten > 00005954
meer treffers in Collectie > Documenten
Prentbriefkaart
1949 (ca.)
Prentbriefkaart van het Boveneind met synagoge in Leek, circa 1949.
Synagoge is het vijfde huis aan de linkerzijde.
Collectie > Fotos > 40006137
meer treffers in Collectie > Fotos
[geen titel]
1924
titel, [geen titel]. bron, Centr. Blad voor Israelieten, vol. 40(1924), nr.
2, p. 5. materiaal, bericht. trefwoorden, Eibergen jubileum ...
Collectie > Joodse pers > 20000914
meer treffers in Collectie > Joodse pers
Klein en groot zijn daar gelijk : de Joodse begraafplaatsen in de provincie Groningen
2009
Klein en groot zijn daar gelijk : de Joodse begraafplaatsen in de provincie Groningen.
Collectie > Literatuur > 12015341
