Appingedam
De joodse gemeente van Appingedam behoort tot de oudste joodse
gemeenten in de provincie Groningen. In 1563 kreeg een uit Praag
afkomstige jood toestemming om de plaatselijke Bank van Lening te
pachten. In 1595 en 1605 wordt opnieuw melding gemaakt van joden,
die vermoedelijk handel dreven met het nabij gelegen Emden.
In de zeventiende eeuw bleef het aantal joden in Appingedam klein,
maar in de achttiende eeuw nam door toestroom van buiten hun aantal
aanzienlijk toe. De meeste joden waren werkzaam in de
porseleinindustrie, het geldwezen, de veehandel en de huidenhandel.
Daarnaast waren er veel joodse slagers en was ook het stedelijke
pandhuis in handen van joodse pachters. De omstandigheden waaronder
de joden in Appingedam leefden waren tamelijk benard, vandaar dat
zij, uit vrees voor nog meer concurrentie in de porseleinhandel, in
1780 de stadsraad verzochten niet nog meer joden toe te laten.
In de eerste helft van de achttiende eeuw kregen enkele joden,
onder wie de onderwijzer en de ritueel slachter, het poorterschap.
Aanvankelijk maakten de joodse inwoners van Appingedam gebruik van
een apart gedeelte van de joodse begraafplaats te Farmsum. In de
jaren 1762-1763 werd een begraafplaats aan de Heidensgang in
Appingedam aangekocht.
In 1667 werd op het Bolwerk een synagoge in gebruik genomen, maar deze
werd twee jaar later al gesloten op instigatie van de gereformeerde
kerkenraad. Vanaf het midden van achttiende eeuw werden in een
huissynagoge aan de Dijkstraat godsdienstoefeningen gehouden. Door de
groei van de gemeente werd dit gebouw aan het einde van de
achttiende eeuw te klein. Een nieuwe synagoge aan de Broerstraat
werd in 1801 ingewijd. Bij de ressortale indeling van 1821 werd
Appingedam aangewezen als Ringsynagoge.
Binnen de joodse gemeenschap hielden verscheidene genootschappen
zich actief bezig met liefdadigheid in ruime zin. Twee
vrouwenverenigingen droegen zorg voor het onderhoud van de synagoge
en de rituele voorwerpen. In 1870 werd een culturele vereniging
opgericht. Een armbestuur, dat gesubsidieerd werd door de
stedelijke armenzorg, droeg zorg voor de arme gemeenteleden en kon
in 1928 opgeheven worden.
Gedurende de bezettingsjaren werden in Appingedam dezelfde
anti-joodse maatregelen van kracht als elders in het land. Na de
verwijdering van de joodse leerlingen in september 1941 werd een
joodse school opgericht, die tot de zomer van 1942 heeft bestaan.
In augustus 1942 zijn vrijwel alle joden van Appingedam tezamen met
de andere joodse inwoners van de provincie Groningen gedeporteerd.
Van hen heeft slechts een zestal de oorlog overleefd.
Na de oorlog is de synagoge, die in mei 1945 door een bom
getroffen was, verkocht. Het gebouw is gerestaureerd en nu in
gebruik bij de Vrijgemaakt Gereformeerde Gemeente. De joodse
gemeente werd in 1948 officieel bij die van Groningen gevoegd.
Sinds 1985 staat voor de voormalige synagoge een gedenkteken met
namen van omgekomen joodse bewoners van Appingedam. De
begraafplaats aan de Heidensegang staat sinds 1968 op de lijst van
beschermde monumenten en wordt door de plaatselijke overheid
onderhouden.
De joden van het nabijgelegen Uithuizen hadden een vrij
onafhankelijke status en hielden in de tweede helft van de
negentiende eeuw eigen synagogediensten. Hoewel er ook een joodse
begraafplaats was in Uithuizen, is het nooit gekomen tot het
oprichten van een zelfstandige gemeente. De joodse gemeenschap van
Uithuizen hield in de Tweede Wereldoorlog op te bestaan. De
begraafplaats, gelegen aan de Hoofdstraat West, wordt tegenwoordig
door de gemeente Eemsmond onderhouden.
Aantal joden in Appingedam:
| 1565 | 10 |
| 1710 | ca. 30 |
| 1760 | ca. 60 |
| 1780 | ca. 100 |
| 1809 | 130 |
| 1840 | 129 |
| 1869 | 237 |
| 1899 | 285 |
| 1930 | 153 |
Collectie en mediatheek
Circulaire
1898-06
Circulaire mbt indeling Ned.Isr. Gemeenten, 1898.
Collectie > Documenten > 00005393
meer treffers in Collectie > Documenten
Gevelsteen
1887 (ca.)
Gevelsteen met Hebreeuwse en Nederlandse tekst. De hoger
liggende letters en de rand zijn zwart geverfd.
Collectie > Museumstukken > B1837
Overzichtsfoto
1984
Interieur van voormalige synagoge te Appingedam, 1984.
Collectie > Fotos > 40002719
meer treffers in Collectie > Fotos
[Binnenland] : Amsterdam
Vermelding van benoemingen met betrekking tot de Ned. Isr. schoolbesturen.
Collectie > Joodse pers > 20031385
meer treffers in Collectie > Joodse pers
Klein en groot zijn daar gelijk : de Joodse begraafplaatsen in de provincie Groningen
2009
Klein en groot zijn daar gelijk : de Joodse begraafplaatsen in de provincie Groningen.
Collectie > Literatuur > 12015341
