Zaltbommel
In de Middeleeuwen moeten er blijkens vermeldingen in de
archieven zo nu en dan joden in Zaltbommel verbleven hebben. Van
een permanente vestiging was in die periode echter geen
sprake.
De eerste vaste joodse bewoner van het stadje was Kosman Gompers,
die in 1679 de bank van lening pachtte. Vermoedelijk uit angst voor
concurrentie stelde hij de voorwaarde dat hij de enige jood in
Zaltbommel zou blijven. Uit het feit dat er in 1748 een joodse begraafplaats ingericht is in een
moestuin langs de stadsmuur, valt af te leiden dat deze voorwaarde
op een gegeven moment vervallen is. Vanaf die tijd werden er ook
openbare synagogediensten gehouden, o.a. in een privé-huis op de
hoek van de Gasthuisstraat.
Onenigheid over de statuten leidde tot een scheuring binnen de
gemeenschap en tot de aankoop van de begraafplaats aan de Oliemolen
in 1785. In de loop van de tijd werden nog twee begraafplaatsen
aangekocht: bij de Bossche Poort in 1823 en aan de Maarten van
Rossumsingel in 1901.
De eerste officiële synagoge lag aan de Kloosterstraat en
werd in 1804 ingewijd, tegelijk met een klaslokaal waarin de
kinderen godsdienstonderwijs ontvingen. Veroudering van het gebouw
en een snelle groei van de gemeente in het tweede kwartaal van de
negentiende eeuw maakten de bouw van een nieuwe synagoge
noodzakelijk. Dankzij subsidies van onder meer prins Hendrik en de
baronnen de Rothschild kon de nieuwe synagoge in 1864 ingewijd
worden.
Binnen de joodse gemeenschap fungeerde het kerkbestuur tevens als
armbestuur. Daarnaast was er een begrafenisgenootschap, een
vrouwengenootschap voor het onderhoud van de synagoge en een
genootschap voor Torastudie. Een afdeling van de Alliance Israélite
Universelle en een subcomité van het Centraal Israelitisch Weeshuis
in Utrecht waren tevens in Zaltbommel gevestigd.
In 1826 vond de geruchtmakende overgang naar het christendom
plaats van drie Bommeler families. Een telg van de familie Philips,
één van de bekeerden, zou later de grondlegger van het gelijknamige
concern worden.
In 1845 werd in Zaltbommel een Godsdienstige Armenschool
opgericht, waar de leerlingen in zowel joodse als algemene vakken
werden onderwezen. Het aantal leerlingen nam tegen het einde van de
negentiende eeuw aanzienlijk af. Desondanks werd er in 1903 een
nieuw schoolgebouw ingewijd.
In de twintigste eeuw bleef het ledental van de joodse gemeente in
snel tempo afnemen. Bij het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog
was de gemeente gehalveerd ten opzichte van het begin van de
eeuw.
In november 1942 werden de eerste joden uit Zaltbommel naar
Westerbork gedeporteerd. De laatsten werden in april 1943 gedwongen
zich in Vught te melden. Van de joodse inwoners van Zaltbommel
heeft slechts een vijfde deel de oorlog overleefd. De synagoge
bleef onbeschadigd. Een deel van het interieur werd gestolen, een
ander deel bleef behouden en is na de oorlog aan de joodse gemeente
van Den
Bosch geschonken. Toen in oktober 2003 de volledig
herbouwde dijksynagoge in Sliedrecht werd ingewijd, schonk de joodse
gemeente in Den Bosch de uit Zaltbommel afkomstige
voorwerpen aan deze synagoge.
Na de oorlog is het joodse leven niet hervat. In 1947 werd de
gemeente officieel opgeheven en bij die van 's-Hertogenbosch
gevoegd. De synagoge werd verkocht en is als bedrijfsruimte in
gebruik genomen. In november 1969 werd een monument onthuld ter
nagedachtenis van de vermoorde plaatsgenoten. In juni 1996 is het
gerestaureerde mikwe aan de
Minnebroederstraat heropend.
De begraafplaatsen worden onderhouden door de plaatselijke
overheid. In augustus 2002 werd de restauratie van 130 grafstenen
op de begraafplaatsen aan de Bossche poort, de Maarten van
Rossumsingel en aan de Oliemolen voltooid.
Zaltbommel is bij velen bekend vanwege 'De Moeder de Vrouw' van Martinus Nijhoff, een klassieker in de Nederlandse dichtkunst. Simon Vega vertaalde 'De Moeder de Vrouw' in het Hebreeuws.
Aantal joden in Zaltbommel:
| 1809 | 109 |
| 1840 | 226 |
| 1869 | 254 |
| 1899 | 140 |
| 1930 | 71 |
Collectie en mediatheek
Jad
1700-1724
Levi (de) Hartog, oorspronkelijk afkomstig uit Druten bij Nijmegen, vervulde een
belangrijke rol in de joodse gemeente van Zaltbommel en woonde in een groot huis ...
Collectie > Museumstukken > 02000
meer treffers in Collectie > Museumstukken
Dossier
Dossiers (158) van de Commissie voor Oorlogsschade mbt 155 joodse
gemeentes (Amsterdam en mediene), 1945-1950.
Collectie > Documenten > 00005954
meer treffers in Collectie > Documenten
Overzichtsfoto
1927 (ca.)
Tante Betje van Dijk uit Geffen naast een rijtuigje, circa 1927.
Collectie > Fotos > 40011371
meer treffers in Collectie > Fotos
[Binnenland] : Amsterdam
Vermelding van benoemingen met betrekking tot de Ned. Isr. schoolbesturen.
Collectie > Joodse pers > 20031385
meer treffers in Collectie > Joodse pers
Joodse oorlogsmonumenten in de provincie Gelderland : alsmede algemene...
2005
Joodse oorlogsmonumenten in de provincie Gelderland : alsmede algemene
oorlogsmonumenten waarop joodse namen voorkomen.
Collectie > Literatuur > 12013463
