Winterswijk
In 1700 wordt voor het eerst gewag gemaakt van een joodse
inwoner van Winterswijk. Gedurende de hele achttiende eeuw neemt
het aantal joden in de plaats toe, maar pas aan het einde van die
eeuw ontstaat er een joodse gemeente. Deze krijgt in 1800 een
officiële status.
Aanvankelijk werden de godsdienstoefeningen in huissynagogen
gehouden die op diverse locaties gelegen waren. In 1847 werd aan de
Jodensteeg een synagogegebouw ingewijd dat
tot 1889 dienst heeft gedaan.
Gedurende de tweede helft van de negentiende eeuw maakt de joodse
gemeente van Winterswijk een snelle groei door.
De belangrijkste beroepen waarin de joodse bevolking werkzaam was,
waren de veehandel, de textielhandel en de vleeshouwerij. Ook aan
het maatschappelijk leven in Winterswijk namen joden actief deel.
Zo was er in het begin van de twintigste eeuw een joodse
loco-burgemeester, terwijl er vanaf 1919 een socialistisch joods
lid van de gemeenteraad was.
De
eerste, achttiende-eeuwse, begraafplaats heeft
vermoedelijk aan de Kottenseweg gelegen, bij het zogenaamde
Elinkbosje. Aan het einde van de achttiende eeuw werd een tweede
begraafplaats ingericht aan Spoorstraat, die tot 1884 in gebruik is
geweest. In dat jaar werd de huidige joodse begraafplaats aan de
Misterweg in gebruik genomen.
In de zeventiger jaren van de negentiende eeuw leidde een twist tot
een tijdelijke scheuring binnen de joodse gemeenschap. Uit die
periode dateert de kleine begraafplaats bij Venemans Molen.
In 1889 werd een nieuwe synagoge ingewijd, gelegen aan de
Spoorstraat. Het oude gebouw werd tot joodse school bestemd. Naast
de kerkenraad en het kerkbestuur, dat tevens dienst deed als
armbestuur, was er ook een penningmeester voor het Heilige Land.
Verscheidene genootschappen waren actief op godsdienstig, sociaal
en cultureel gebied. Rond 1920 volgde een aantal Palestina-pioniers
uit Deventer een opleiding in de streek.
In de dertiger jaren van de twintigste eeuw speelde Winterswijk een
belangrijke rol in de opname van vluchtelingen uit Duitsland.
Tijdens de eerste bezettingsjaren werden de joden van Winterswijk
getroffen door dezelfde beperkende maatregelen, die ook elders van
kracht waren. In de plaats werd in september 1941 een regionale
joodse lagere school opgezet, die tot april 1943 bestaan heeft. Al
in oktober 1941 werden in Winterswijk enige joden opgepakt. De
deportaties naar Westerbork en vervolgens naar de
vernietigingskampen begonnen in november 1942 en hebben tot april
1943 voortgeduurd.
Het overgrote deel van de Winterswijkse joden is omgebracht,
slechts een klein aantal wist zich te redden door onder te duiken,
vaak met behulp van de Landelijke Organisatie voor Hulp aan
Onderduikers. Ook vanuit de kampen kwamen enige overlevenden
terug.
De synagoge werd gedurende de bezetting geplunderd, waarbij het
meubilair werd vernield. De Torarollen waren op tijd
verborgen en bleven aldus behouden. Het gebouw zelf werd als
gymnastiekzaal in gebruik genomen.
Na de oorlog werd het joodse leven in Winterswijk hervat. De
synagoge werd gerestaureerd en ingericht met meubilair en rituele
voorwerpen afkomstig uit andere gemeenten. In 1951 werd het gebouw
heringewijd. In 1982 werd begonnen met een restauratie die in 1984
voltooid werd. In de synagoge vinden incidenteel diensten
plaats.
De beide joodse begraafplaatsen worden tegenwoordig onderhouden
door de burgerlijke gemeente. Op de begraafplaats aan de Misterweg
staat een monument waarop de gedeporteerde en omgebrachte
Winterswijkse joden met name genoemd staan.
In april 2002 werd in Winterswijk, aan het Mevr.
Kuipers-Rietbergplein, tegenover het gemeentehuis, een monument ter
nagedachtenis aan de omgekomen Winterswijkse joden onthuld.
Aantal joden in Winterswijk en omgeving:
| 1800 | 50 |
| 1809 | 109 |
| 1840 | 33 |
| 1869 | 72 |
| 1899 | 181 |
| 1930 | 232 |
| 1951 | 30 |
| 1971 | 30 |
| 1998 | 22 |
Collectie en mediatheek
Etrogdoos
1927
citroenvormige houder voor etrog.
Collectie > Museumstukken > 03262
meer treffers in Collectie > Museumstukken
Dossier
Dossiers (158) van de Commissie voor Oorlogsschade mbt 155 joodse
gemeentes (Amsterdam en mediene), 1945-1950.
Collectie > Documenten > 00005954
meer treffers in Collectie > Documenten
Groepsfoto
1901
Leerlingen vd Israel.Godsdienstschool, Winterswijk, 1901.
Collectie > Fotos > 40000103
meer treffers in Collectie > Fotos
[Binnenland] : Amsterdam
1906
Verslag van de jaarvergadering van het hoofdbestuur met de commissie van toezicht
van de vereniging "Centr. Isr. Oude Mannen- en Vrouwenhuis" in Gouda.
Collectie > Joodse pers > 20060367
meer treffers in Collectie > Joodse pers
Joodse oorlogsmonumenten in de provincie Gelderland : alsmede algemene...
2005
Joodse oorlogsmonumenten in de provincie Gelderland : alsmede algemene
oorlogsmonumenten waarop joodse namen voorkomen.
Collectie > Literatuur > 12013463
meer treffers in Collectie > Literatuur
Wie niet weg is wordt gezien
Over onderduiken. Aan de orde komen oa Winterswijk, de landelijke
hulp voor onderduikers, tante Riek en Aalten.
Collectie > Audiovisueel > 40000359
