Tiel
Al in de Middeleeuwen hebben er joden in Tiel gewoond. Tegen het
eind van de zestiende eeuw verdwenen de joodse bewoners uit de
plaats, als gevolg van een verordening van de Spaanse
landvoogd.
Halverwege de zeventiende eeuw vestigde zich opnieuw een joodse
familie in Tiel, die echter in 1719 tot het christendom overging.
In de loop van de achttiende eeuw arriveerde er nog een aantal
joodse families in Tiel, die rond 1800 een georganiseerde joodse
gemeente vormden. De eerste godsdienstoefeningen werden gehouden in
gehuurde kamers, waarvan er één aan de Westluidensestraat
lag.
In de eerste helft van de negentiende eeuw groeide de joodse
gemeente van Tiel snel, geheel in overeenstemming met de
economische ontwikkeling van de stad. Ze werd één van de grootste
van de provincie Gelderland. In1828 werd een begraafplaats aangekocht in
Zandwijk, daarvóór werden de doden in Culemborg of Buren begraven. Een nieuwe
begraafplaats, achter de oude gelegen, werd in 1877 in gebruik
genomen. Op een vrijgekomen terrein van het voormalige St.
Agnietenklooster, in de St. Agnietenstraat, werd in 1839 een synagoge ingewijd.
Aanvankelijk kregen de kinderen privé-onderwijs; in
1841 werd een armenschool opgericht, die tien jaar later in een
nieuw klaslokaal gehuisvest. Naast een kerkbestuur en een
kerkenraad waren er in Tiel verscheidene genootschappen actief:
voor begrafenissen, talmoedstudie,
liefdadigheid, hulp en steun aan zieken en het onderhoud van de
synagoge. Daarnaast bestond de Joodsch Litteraire Club.
Vanaf het begin van de twintigste eeuw werd de joodse gemeente
kleiner. Aan de vooravond van de oorlog was Tiel nog een
middelgrote joodse gemeente.
Tijdens de bezetting werden in Tiel dezelfde anti-joodse
maatregelen van kracht als in de rest van Nederland. Vanuit de
plaatselijke bevolking is hier enige malen tegen geprotesteerd.
Ongeveer de helft van de joodse bevolking van Tiel werd
gedeporteerd en vermoord. De anderen slaagden erin onder te duiken.
De synagoge viel ten prooi aan vernielingen door de Duitsers en
werd in de oorlogsjaren als pakhuis gebruikt. De meeste Torarollen zijn bewaard
gebleven en na de oorlog aan de joodse gemeente van Arnhem
gegeven.
Het synagogegebouw werd na de oorlog verkocht en kreeg uiteindelijk
in 1976 de bestemming van moskee. Diverse joodse elementen van het
gebouw gingen naar het Streekmuseum De Groote Sociëteit te Tiel. In
1950 werd bij de begraafplaats een monument opgericht met de namen
van de joodse slachtoffers van de oorlog en bezetting.
De joodse gemeente van Tiel is in 1987 opgeheven en bij die van Arnhem gevoegd. Het
Jodenstraatje in het centrum herinnert nog aan de joodse
bewoners.
In het nabijgelegen Ophemert woonden werden in de negentiende eeuw
een aantal joodse gezinnen, die godsdienstoefeningen hielden in een
privé-huis. Van 1875 tot 1920 stond er aan de dijk langs de Waal
een synagoge. Er was in dit dorp een vrouwenvereniging die zorg
droeg voor het synagoge-interieur.
Een joodse privébegraafplaats te Geldermalsen, die uit 1885
dateert, werd in 1935 overgedragen aan de joodse gemeente Tiel.
Tegenwoordig wordt deze begraafplaats door de plaatselijke overheid
van Geldermalsen onderhouden.
Aantal joden in Tiel:
| 1809 | 173 |
| 1840 | 304 |
| 1869 | 386 |
| 1899 | 210 |
| 1930 | 75 |
| 1951 | 23 |
| 1971 | 17 |
Collectie en mediatheek
Fotoalbum
Twee losbladige fotoalbums met 148 kleurenfoto's van joodse
begraafplaatsen in Nederland, jaren '80.
Collectie > Fotos > 40006664
meer treffers in Collectie > Fotos
Dossier
Dossiers (158) van de Commissie voor Oorlogsschade mbt 155 joodse
gemeentes (Amsterdam en mediene), 1945-1950.
Collectie > Documenten > B0005954
meer treffers in Collectie > Documenten
[Gezicht op Tiel]
1930
Gezicht - vanaf een balkon - op een kerk en de achtertuinen van een aantal huizen.
In de tuinen een enkele boom. Rechts in de voorstelling hangt wasgoed te drogen ...
Collectie > Museumstukken > 11462
meer treffers in Collectie > Museumstukken
Joodse oorlogsmonumenten in de provincie Gelderland : alsmede algemene...
2005
Joodse oorlogsmonumenten in de provincie Gelderland : alsmede algemene
oorlogsmonumenten waarop joodse namen voorkomen.
Collectie > Literatuur > 12013463
meer treffers in Collectie > Literatuur
[Binnenlandse berichten (3)] : Arnhem
1906
Verslag van de viering van het tienjarig bestaan van de vereniging "Mekor Chajiem"./
De heer JM Wolff is gekozen tot voorzitter van de Isr. gemeenten en van het ...
Collectie > Joodse pers > 20000277
