Tiel

Al in de Middeleeuwen hebben er joden in Tiel gewoond. Tegen het eind van de zestiende eeuw verdwenen de joodse bewoners uit de plaats, als gevolg van een verordening van de Spaanse landvoogd.
Halverwege de zeventiende eeuw vestigde zich opnieuw een joodse familie in Tiel, die echter in 1719 tot het christendom overging. In de loop van de achttiende eeuw arriveerde er nog een aantal joodse families in Tiel, die rond 1800 een georganiseerde joodse gemeente vormden. De eerste godsdienstoefeningen werden gehouden in gehuurde kamers, waarvan er één aan de Westluidensestraat lag.

In de eerste helft van de negentiende eeuw groeide de joodse gemeente van Tiel snel, geheel in overeenstemming met de economische ontwikkeling van de stad. Ze werd één van de grootste van de provincie Gelderland. In1828 werd een begraafplaats aangekocht in Zandwijk, daarvóór werden de doden in Culemborg of Buren begraven. Een nieuwe begraafplaats, achter de oude gelegen, werd in 1877 in gebruik genomen. Op een vrijgekomen terrein van het voormalige St. Agnietenklooster, in de St. Agnietenstraat, werd in 1839 een synagoge ingewijd.

Jacob Elburg, rabbijn en voorzanger in Tiel, ca. 1910Aanvankelijk kregen de kinderen privé-onderwijs; in 1841 werd een armenschool opgericht, die tien jaar later in een nieuw klaslokaal gehuisvest. Naast een kerkbestuur en een kerkenraad waren er in Tiel verscheidene genootschappen actief: voor begrafenissen, talmoedstudie, liefdadigheid, hulp en steun aan zieken en het onderhoud van de synagoge. Daarnaast bestond de Joodsch Litteraire Club.

Vanaf het begin van de twintigste eeuw werd de joodse gemeente kleiner. Aan de vooravond van de oorlog was Tiel nog een middelgrote joodse gemeente.

Tijdens de bezetting werden in Tiel dezelfde anti-joodse maatregelen van kracht als in de rest van Nederland. Vanuit de plaatselijke bevolking is hier enige malen tegen geprotesteerd. Ongeveer de helft van de joodse bevolking van Tiel werd gedeporteerd en vermoord. De anderen slaagden erin onder te duiken. De synagoge viel ten prooi aan vernielingen door de Duitsers en werd in de oorlogsjaren als pakhuis gebruikt. De meeste Torarollen zijn bewaard gebleven en na de oorlog aan de joodse gemeente van Arnhem gegeven.

Het synagogegebouw werd na de oorlog verkocht en kreeg uiteindelijk in 1976 de bestemming van moskee. Diverse joodse elementen van het gebouw gingen naar het Streekmuseum De Groote Sociëteit te Tiel. In 1950 werd bij de begraafplaats een monument opgericht met de namen van de joodse slachtoffers van de oorlog en bezetting.
De joodse gemeente van Tiel is in 1987 opgeheven en bij die van Arnhem gevoegd. Het Jodenstraatje in het centrum herinnert nog aan de joodse bewoners.

In het nabijgelegen Ophemert woonden werden in de negentiende eeuw een aantal joodse gezinnen, die godsdienstoefeningen hielden in een privé-huis. Van 1875 tot 1920 stond er aan de dijk langs de Waal een synagoge. Er was in dit dorp een vrouwenvereniging die zorg droeg voor het synagoge-interieur.
Een joodse privébegraafplaats te Geldermalsen, die uit 1885 dateert, werd in 1935 overgedragen aan de joodse gemeente Tiel. Tegenwoordig wordt deze begraafplaats door de plaatselijke overheid van Geldermalsen onderhouden.

Aantal joden in Tiel:

1809 173
1840 304
1869 386
1899 210
1930 75
1951 23
1971 17


Collectie en mediatheek

 Dossier  
Dossiers (158) van de Commissie voor Oorlogsschade mbt 155 joodse
gemeentes (Amsterdam en mediene), 1945-1950.
Collectie > Documenten > 00005954

meer treffers in Collectie > Documenten

 Fotoalbum  
Twee losbladige fotoalbums met 148 kleurenfoto's van joodse
begraafplaatsen in Nederland, jaren '80.
Collectie > Fotos > 40006664

meer treffers in Collectie > Fotos

 Kleerhanger  onbekend
Houten klerenhanger met metalen haakje en in een bruin vak in
goudkleurige letters de naam van firma Blijdesteijn.
Collectie > Museumstukken > 11787

meer treffers in Collectie > Museumstukken

 [Binnenlandse berichten (3)] : Arnhem  1906
Verslag van de viering van het tienjarig bestaan van de vereniging "Mekor Chajiem"./
De heer JM Wolff is gekozen tot voorzitter van de Isr. gemeenten en van het ...
Collectie > Joodse pers > 20000277

meer treffers in Collectie > Joodse pers

 Besneden en begraven ... : vijf eeuwen joden in Tiel en het Gelders rivierengebied  1992
Besneden en begraven ... : vijf eeuwen joden in Tiel en het Gelders rivierengebied.
Collectie > Literatuur > 11509156

meer treffers in Collectie > Literatuur

jhm.nljhmkindermuseum.nlhollandscheschouwburg.nlportugesesynagoge.nletshaim.nljoodsmonument.nlmenassehbenisrael.nl