Terborg
Vermoedelijk hebben er al in de middeleeuwen joden in Terborg
gewoond, die na de pestepidemie in 1349 en de daaruit voorgekomen
vervolgingen uit de plaats verdwenen zijn.
In het begin van de achttiende eeuw vestigden zich opnieuw enige
joodse families in Terborg. Een georganiseerde joodse gemeente
ontstond waarschijnlijk al in de tweede helft van de achttiende
eeuw. Aanvankelijk was deze verbonden met de joodse gemeente Doetinchem.
De eerste synagoge was
vanaf 1808 gevestigd in een particulier huis aan de Hoofdstraat in
Terborg. In de loop van de negentiende eeuw groeide de joodse
gemeenschap zodanig dat er in 1840 een nieuwe synagoge aan de
Dorpsstraat in gebruik genomen kon worden. Enkele jaren later werd
Terborg een zelfstandige gemeente, los van Doetinchem. De synagoge
werd in 1901 vervangen door een nieuw en groter gebouw aan de
Silvoldseweg.
De
joodse gemeente had drie begraafplaatsen, waarvan
één in Varsseveld en twee aan de Silvoldseweg in Terborg. De oudste
van deze twee, 'de Jodenberg', dateert uit 1742, de nieuwere
begraafplaats is in 1928 in gebruik genomen en ligt
ertegenover.
Naast een kerkbestuur, dat bestond uit drie leden, waren er in
Terborg een studiegenootschap en een vrouwenvereniging. Voor de
oorlog maakte een lid van de joodse gemeente Terborg enige jaren
deel uit van de gemeenteraad van het naburige Wisch.
Tijdens de bezetting werden in Terborg in september 1941, als
uitvloeisel van de anti-joodse maatregelen, de joodse kinderen
uitgesloten van het openbare onderwijs. In Doetinchem werd in deze
periode een joodse school opgericht. Het grootste deel van de
joodse bevolking werd in de jaren 1942-'43 opgepakt, gedeporteerd
en omgebracht. Een veertigtal onderduikers uit Terborg en van
elders overleefde in de plaats de bezetting. Het synagogegebouw
raakte in 1945 tijdens een bombardement zwaar beschadigd en werd
later afgebroken. Het interieur was al eerder geroofd, de
Torarollen waren op tijd naar Amsterdam overgebracht en bleven ten
dele behouden.
Na de oorlog keerde een aantal joden naar Terborg terug. In 1959
werd een gemeenschapscentrum, dat tevens als synagoge diende,
ingewijd. In hetzelfde jaar werd bij de ingang van de nieuwe
begraafplaats aan de Silvoldseweg een gedenkteken voor de joodse
slachtoffers van de bezetting onthuld. In november 1987 werden de
joodse gemeente van Terborg en van Doetinchem als zelfstandige
gemeenten opgeheven, hetgeen tot een ernstig conflict leidde.
Uiteindelijk vormden beide gemeenten samen de NIG-Achterhoek.
In 2002 heeft de gemeente Wisch de zorg voor de nieuwe joodse
begraafplaats aan de Silvoldseweg over genomen.
In het halverwege Terborg en Aalten gelegen Varsseveld woonden
reeds in de tweede helft van de achttiende eeuw enige joodse
gezinnen. Rond 1800 gebruikten zij een huiskamer als
synagogeruimte. Hoewel de joodse gemeenschap altijd zeer klein is
gebleven was er vanaf 1830 een joodse begraafplaats in gebruik,
gelegen aan de Spiekersweg.
Tijdens de bezetting wist een aantal van de joden van Varsseveld
onder te duiken. De overigen zijn gedeporteerd.
Aantal joden in Terborg en omgeving:
| 1806 | 20 |
| 1809 | 41 |
| 1840 | 51 |
| 1869 | 79 |
| 1899 | 102 |
| 1930 | 66 |
| 1951 | 31 |
| 1971 | 18 |
Collectie en mediatheek
Fotoalbum
Twee losbladige fotoalbums met 148 kleurenfoto's van joodse
begraafplaatsen in Nederland, jaren '80.
Collectie > Fotos > 40006664
meer treffers in Collectie > Fotos
Dossier
Dossiers (158) van de Commissie voor Oorlogsschade mbt 155 joodse
gemeentes (Amsterdam en mediene), 1945-1950.
Collectie > Documenten > 00005954
meer treffers in Collectie > Documenten
Buitengewone Zitting der Centrale Commissie op Donderdag 7 Maart 1881.
1881
Verslag van een buitengewone vergadering van de Centrale Commissie over de vraag
van de gemeente te Arnhem de zetel van de ressortale opperrabbijn in Arnhem in ...
Collectie > Joodse pers > 20026393
meer treffers in Collectie > Joodse pers
Joodse oorlogsmonumenten in de provincie Gelderland : alsmede algemene...
2005
Joodse oorlogsmonumenten in de provincie Gelderland : alsmede algemene
oorlogsmonumenten waarop joodse namen voorkomen.
Collectie > Literatuur > 12013463
meer treffers in Collectie > Literatuur
Holland, vaarwel! : De Uitlevering (deel I) ; Nog niets geleerd (deel 2)
2004
Documentaire van Willy Lindwer over de mentaliteit in Nederland ten opzichte van
de joden tijdens en kort na de Tweede Wereldoorlog. In het eerste deel speurt Lindwer ...
Collectie > Audiovisueel > 40001521
