Groenlo
In de tweede helft van de zeventiende eeuw vestigden de eerste
joden zich blijvend in Groenlo. Tussen 1674 en 1895 pachtten zij de
Stedelijke Bank van Lening.
Van een georganiseerde joodse gemeente was pas vanaf het einde van
de achttiende eeuw sprake. Aanvankelijk werden de synagogediensten in een
gehuurd huis gehouden. Mede door een ruime donatie van koning
Lodewijk Napoleon was het mogelijk een synagoge te bouwen aan de
Noteboomstraat.
Bij
de ressortale
herindeling van 1814 kreeg Groenlo, met inbegrip van
Lichtenvoorde, de status van Ringsynagoge. Ook Winterswijk en
Aalten
ressorteerden tot 1862 als bijkerk onder Groenlo. In 1822 werd een
nieuwe synagoge aan de
Schoolstraat ingewijd. Dit gebouw werd in 1878 in oriëntaalse stijl
gerenoveerd. De joodse gemeente van Groenlo had de beschikking over
twee begraafplaatsen; de
ene lag buiten het dorp Lichtenvoorde en was tot 1909 in gebruik,
de ander lag in een park aan de Kanonswal. Naast het kerkbestuur en
de kerkenraad was er een penningmeester voor het Heilige Land en
was er zowel voor vrouwen als voor mannen een begrafenis- en
studiegenootschap.
Aanvankelijk kregen de kinderen les van een
godsdienstonderwijzer, in de loop van de negentiende eeuw werd een
joodse school opgezet. De school was in de zestiger jaren op zijn
grootst en werd toen in een nieuw gebouw gehuisvest. Door de
slechte financiële situatie en interne conflicten nam de
belangstelling voor de school na die tijd zienderogen af.
In de tweede helft van de negentiende eeuw verbeterden de
economische en maatschappelijke omstandigheden, waardoor Groenlo
uitgroeide tot een betrekkelijk welvarende joodse gemeente. In het
begin van de twintigste eeuw was het merendeel van de gemeenteleden
werkzaam in boekverkoop en textiel- en veehandel. De joden van
Groenlo waren tevens actief in het openbare leven en een aantal van
hen was lid van algemene verenigingen. Toch liep de joodse
gemeenschap van Groenlo in die periode enigszins terug.
Tijdens de Duitse bezetting wist ruim een kwart van de joodse
inwoners onder te duiken, de anderen zijn gedeporteerd naar Polen
en daar vermoord. De synagoge diende tijdens de bezetting als
opslagplaats voor de bezittingen van de gedeporteerde joden. Na de
oorlog is het gebouw verkocht en uiteindelijk als woonhuis in
gebruik genomen. Het interieur van de synagoge, de Tora-rollen en de rituele
voorwerpen zijn bewaard gebleven.
In 1950 werd de joodse gemeente van Groenlo officieel opgeheven en
bij die van Borculo gevoegd. Na de opheffing
van Borculo kwam Groenlo bij Winterswijk.
Ter nagedachtenis aan de verdwenen joodse gemeenschap is in 1986
een monument onthuld. De joodse begraafplaats van Groenlo staat op
de monumentenlijst en wordt door de plaatselijke gemeente
onderhouden.
Bij opgravingen in de vestinggracht bij de Beltrummerpoort in
Groenlo zijn in 2004 een vijftiental joodse amuletten, vermoedelijk
daterend uit het einde van de zeventiende eeuw, te voorschijn
gekomen.
De joodse gemeenschap van Lichtenvoorde, waarvan al in 1740 melding
wordt gemaakt, was te klein om synagogediensten en onderwijs te
organiseren. Men was voor deze voorzieningen afhankelijk van
Groenlo. Wel was er een joodse begraafplaats aan de Kerkdijk in het
gehucht Vragende, die aanvankelijk ook in gebruik was bij de joodse
inwoners van Groenlo. De laatste joden van Lichtenvoorde zijn in de
oorlog weggevoerd en omgebracht. Ook een tiental onderduikers van
elders, die verraden werden, deelden hun lot. De plaatselijke
gemeente onderhoudt de begraafplaats.
Aantal joden in Groenlo en omgeving:
| 1809 | 51 |
| 1840 | 116 |
| 1869 | 132 |
| 1899 | 123 |
| 1930 | 105 |
Collectie en mediatheek
Briefkaart
1892-12-07
Briefkaart aan Salomon Menco en zijn vrouw Ida (Stern) in
Lichtenvoorde van de zuster Salomon, Rachel, 1892.
Collectie > Documenten > 00011114
meer treffers in Collectie > Documenten
Fotoalbum
Twee losbladige fotoalbums met 148 kleurenfoto's van joodse
begraafplaatsen in Nederland, jaren '80.
Collectie > Fotos > 40006664
meer treffers in Collectie > Fotos
Amulet
voor 1700
Eenvoudig amulet met hebreeuwse tekst en oogje voor ketting of touwtje.
Collectie > Museumstukken > B2207
[Binnenland] : Benoemingen
Benoemingen door de Permanente Commissie in diverse schoolbesturen.
Collectie > Joodse pers > 20031865
meer treffers in Collectie > Joodse pers
Joodse oorlogsmonumenten in de provincie Gelderland : alsmede algemene...
2005
Joodse oorlogsmonumenten in de provincie Gelderland : alsmede algemene
oorlogsmonumenten waarop joodse namen voorkomen.
Collectie > Literatuur > 12013463
meer treffers in Collectie > Literatuur
Ik kom uit de mediene
titel, Ik kom uit de mediene. maker, Lindwer, Willy. gegevens, VIDEO, min. -
NIK: 1984-04-20. materiaal, video video U-matic. trefwoorden, ...
Collectie > Audiovisueel > 40000108
Ik kom uit de mediene [restmateriaal dl. 2]
Restmateriaal van de film van Willy Lindwer. Gesprekken met Krammer uit Groningen,
Van Coevorden uit Coevorden, Mendels uit Groenlo, Kropveld-Maas uit Aalten en ...
Collectie > Audiovisueel > 40000106
