Doesburg

Al in de Middeleeuwen wordt er melding gemaakt van joden in Doesburg. In de vijftiende eeuw is er zelfs sprake van een "Joedenstraat". Vanaf 1639 was de Bank van Lening in handen van joden en groeide er in Doesburg een kleine joodse gemeenschap. Aanvankelijk werden de godsdienstoefeningen gehouden in een huissynagoge. De meeste joodse inwoners leden bittere armoede; mede daardoor maakten sommigen van hen in het begin van de achttiende eeuw deel uit van georganiseerde roversbenden.

De uitroeping van de burgerlijke gelijkstelling in 1796 en de daarmee gepaard gaande vrijheid van vestiging ook voor joden stuitte op verzet bij het Doesburgse stadsbestuur. Uiteindelijk moesten de provinciale autoriteiten interveniëren en kon zich in Doesburg een joodse gemeente ontwikkelen. Deze groeide in de loop van de negentiende eeuw, een groot deel van de leden bleef echter armlastig.

Vanaf het begin van de twintigste eeuw zette de neergang van de gemeente in.
In 1800 kocht men in de Torensteeg een pand om als synagoge in te richten. Dit gebouw stortte in 1807 ten gevolge van een zware storm in, waarna er met subsidie van het opperconsistorie een ander gebouw gekocht werd. In 1898 werd er een nieuwe synagoge gebouwd bij de Markt, vlakbij de Martinikerk.

Het Kerkplein in Doesburg met synagoge, ca. 1930

De joodse gemeenschap van Doesburg heeft drie begraafplaatsen tot haar beschikking gehad. De oudste dateert uit de zeventiende eeuw en lag aan de Ooipoortwal. In 1723 werd de begraafplaats aan de Veerpoortwal in gebruik genomen. Toen deze aan het begin van de negentiende eeuw vol was kreeg men toestemming om een aanpalend terrein in gebruik te nemen. Sinds 1856 beschikte men over een nieuwe begraafplaats in de tuin van het Weeshuis buiten de Meipoort, het Molenveld. Het begrafeniscollege werd pas in 1896 opgericht.

Vanaf het begin van de negentiende eeuw was er in Doesburg een godsdienstschool. De economische activiteit van de Doesburgse joden was vooral gericht op de vleeshouwerij, de handel en het bank- en leenwezen.

Tijdens de Duitse bezetting werd de joodse bevolking van Doesburg na razzia's in het najaar van 1941 en 1942 voor het grootste deel gedeporteerd. Een aantal mensen kon met hulp van het ondergrondse verzet onderduiken. Van de gedeporteerden is niemand teruggekeerd. Een deel van de inventaris van de synagoge kon behouden worden, ondanks het feit dat de synagoge door NSB-ers geplunderd werd. Deze voorwerpen worden nu tentoongesteld in het Museum voor Stad en Ambt Doesborgh 'De Rooden Tooren'. Vlak voor de bevrijding werd het synagogegebouw gedeeltelijk verwoest, toen de Duitsers de naburige kerktoren opbliezen.

In 1947 is de joodse gemeente Doesburg opgeheven en bij die van Arnhem gevoegd. De synagoge is in 1953 afgebroken. Op den duur zijn alle drie de joodse begraafplaatsen geruimd. De stoffelijke resten zijn naar Doetinchem overgebracht.

In 1985 werd in het stadhuis van Doesburg een plaquette onthuld ter herinnering aan de vermoorde joodse inwoners van de plaats. In 2000 werd er in de Torensteeg, op de plaats waar tot 1953 de synagoge stond, een monument onthuld ter nagedachtenis aan de joodse gemeenschap.

Aantal joden in Doesburg en omgeving:

1798 15
1809 39
1840 108
1869 103
1899 78
1930 41


Collectie en mediatheek

 Dossier  
Dossiers (158) van de Commissie voor Oorlogsschade mbt 155 joodse
gemeentes (Amsterdam en mediene), 1945-1950.
Collectie > Documenten > 00005954

meer treffers in Collectie > Documenten

 GEBED VOOR HET VORSTELIJKE HUIS  1912-05-27
Gebed voor het koninklijk huis in het hebreeuws. Erboven het rijkswapen
waarin de leeuwen een torarol vasthouden ipv het schild.
Collectie > Museumstukken > 05546

 Fotoalbum  1928-1937
Fotoalbum van Levie Khan, met foto's van zijn vrouw Reina, zijn ouders,
en vele andere personen en plaatsen, 1928-1937.
Collectie > Fotos > 40004918

 Overzichtsfoto  1945 (ca.)
Foto van de ruïne van de synagoge te Doesburg, circa 1945.
Collectie > Fotos > 40010841

 [Binnenland] : Amsterdam  1886
Het eerste deel van het "Verslag van de handelingen der Permanente Commissie, van
Juni 1885 tot Juni 1886, aan de Centrale Commissie" behandelt: nieuwe gemeenten ...
Collectie > Joodse pers > 20034427

meer treffers in Collectie > Joodse pers

 Joods leven in Doesburg  1976
Joods leven in Doesburg.
Collectie > Literatuur > 11000413

meer treffers in Collectie > Literatuur

 De verdwenen mediene : het joodse leven in de provincie voor de Tweede Wereldoorlog  2003
Documentaire over het vooroorlogse dagelijkse joodse leven in diverse
Nederlandse provincies, de mediene. Met unieke archiefbeelden.
Collectie > Audiovisueel > 40001518

 [opnamen t.b.v. film "de Verdwenen Mediene"]  2002
Ruw materiaal voor de film "de Verdwenen Mediene". Opnamen gemaakt in bejaardenhuis
Beth Joles, Haifa, Israel. Gesprekken met Bettie Cohen en Miep Wonder.
Collectie > Audiovisueel > 40001900

jhm.nljhmkindermuseum.nlhollandscheschouwburg.nlportugesesynagoge.nletshaim.nljoodsmonument.nlmenassehbenisrael.nl