Borculo
Borculo is een van de eerste plaatsen in het oosten van het land
waar zich joden gevestigd hebben. Rond het midden van de
zeventiende eeuw werd er reeds melding gemaakt van joodse inwoners
in de plaats en in het naburige Neede.
Over de feitelijke oprichting van de joodse gemeente in Borculo,
die in de achttiende eeuw plaatsgevonden moet hebben, is niets
bekend.
De oude joodse begraafplaats aan de Lange
Wal dateert uit dezelfde periode. Rond 1820 werd een nieuwe
begraafplaats aan de Deugenweerd bij de Van Coevordenstraat in
gebruik genomen. De synagoge aan de Weverstraat
werd in 1842 gebouwd, voordien werden de diensten in een woonhuis
gehouden.
In de
tweede helft van de negentiende eeuw groeide de joodse gemeenschap
van Borculo gestaag. De plaats werd bekend als centrum van joodse
studiën. Binnen de gemeente waren ook een vrouwengenootschap, een
liefdadigheidsvereniging voor hulp aan zieken en stervenden en het
begeleiden van begrafenissen, een jeugdbeweging ter bevordering van
het joods bewustzijn en een toneelvereniging actief.
In 1925 werd Borculo door een wervelwind getroffen, waarbij de synagoge op een wonderbaarlijke wijze gespaard bleef, maar de joodse school verwoest werd. Een aantal joodse families droeg in belangrijke mate bij tot de industriële ontwikkeling van Borculo. Enige leden van deze families zaten in de eerste helft van deze eeuw in de gemeenteraad.
Tijdens de bezetting werden de joden van Borculo net als elders het slachtoffer van de anti-joodse maatregelen van de bezetter. In juli 1941 werd de synagoge door Nederlandse sympathisanten van de Duitse bezetter in brand gestoken. De Tora-rollen en de rituele voorwerpen waren tevoren reeds in veiligheid gebracht, maar het gebouw werd zwaar beschadigd. Opmerkelijk is, dat gedurende de bezetting relatief veel joden ondergedoken zijn, namelijk bijna de helft. De overige joodse inwoners van Borculo werden naar de concentratiekampen in het oosten gedeporteerd en zijn daar omgekomen.
Na de oorlog maakte de joodse gemeenschap tot 1980 gebruik van het voormalige schoolgebouw voor haar godsdienstoefeningen. In dat jaar werd de joodse gemeente opgeheven en bij die van Winterswijk gevoegd. In 1989 werd de joodse begraafplaats gerestaureerd. De verantwoordelijkheid voor het onderhoud berust tegenwoordig bij de plaatselijke overheid.
In het reinigingshuisje op de
joodse begraafplaats is in 1997 een plaquette onthuld met de namen
van de in de Tweede Wereldoorlog omgebrachte joodse inwoners van
Borculo. Het ligt in de bedoeling dat een tweede plaquette een
plaats zal krijgen in de voormalige synagoge. Dit gebouw werd in
juli 1999 aangekocht door de Historische Vereniging Borculo en in
2000 overgedragen aan Stichting Synagoge Borculo.
In november 2002 heeft de stichting ook het achter de synagoge aan
de Weverstraat gelegen mikwe in bezit gekregen.
Plannen voor restauratie van synagoge en mikwe verkeren in een
vergevorderd stadium.
Ook in het nabijgelegen Neede was al sinds de achttiende eeuw
sprake van een joodse gemeenschap. Deze werd in 1813 officieel aan
de joodse gemeente Eibergen toegevoegd. In de
twintigste eeuw woonde er in de plaats nog een aantal joodse
families. Een tiental joden uit Neede hield zich in de oorlog in
een bos in de omgeving verscholen, maar werd in mei 1943 door de
Duitsers ontdekt.
Ook in Ruurlo woonden vanaf het midden van de achttiende eeuw enige
joden, die in Borculo naar de synagoge gingen.
Aantal joden in Borculo en omgeving:
| 1809 | 77 |
| 1840 | 110 |
| 1869 | 146 |
| 1899 | 163 |
| 1930 | 139 |
| 1951 | 48 |
| 1971 | 54 |
Collectie en mediatheek
[Vereeniging Talmoed Thora]
1865 (ca.)
Cirkel met in het midden een davidster waarin de datering.
Collectie > Museumstukken > 07841
meer treffers in Collectie > Museumstukken
Dossier
Dossiers (158) van de Commissie voor Oorlogsschade mbt 155 joodse
gemeentes (Amsterdam en mediene), 1945-1950.
Collectie > Documenten > 00005954
meer treffers in Collectie > Documenten
Overzichtsfoto
1984
Voormalige synagoge te Borculo, 1984.
Collectie > Fotos > 40002756
meer treffers in Collectie > Fotos
[Binnenland] : Amsterdam
Vermelding van benoemingen met betrekking tot de Ned. Isr. schoolbesturen.
Collectie > Joodse pers > 20031385
meer treffers in Collectie > Joodse pers
Joodse oorlogsmonumenten in de provincie Gelderland : alsmede algemene...
2005
Joodse oorlogsmonumenten in de provincie Gelderland : alsmede algemene
oorlogsmonumenten waarop joodse namen voorkomen.
Collectie > Literatuur > 12013463
