Apeldoorn
De joodse gemeente van Apeldoorn geldt als een van de jongste van Nederland. Toch woonden er al rond 1770 -1780 enige uit Duitsland afkomstige joden in Apeldoorn. Deze vielen onder de joodse gemeente van Deventer.
Vanaf 1855 werden er godsdienstoefeningen gehouden in een huis aan de Loolaan. Toen zich aan het einde van de negentiende eeuw meerdere joodse gezinnen in Apeldoorn vestigden, werd de synagoge aan de Paschlaan met de aangrenzende leerruimte en het rituele bad gebouwd. Ook de school voor joods onderwijs werd in 1890 opgericht. Met de inrichting van een begraafplaats aan de Arnhemseweg twee jaar later maakte de Apeldoornse joodse gemeente zich definitief los van de Deventerse.
In de eerste decennia van de twintigste eeuw groeide de joodse bevolking van Apeldoorn aanzienlijk, dit in tegenstelling tot de algemene tendens. De verklaring hiervoor ligt in de vestiging in Apeldoorn van enige centrale geneeskundige instellingen van het Nederlandse jodendom. In 1909 werd het Centraal Israelietisch Krankzinnigengesticht Het Apeldoornse Bosch geopend. Deze instelling beschikte over een eigen synagoge. Het Paedagogium Achisomog droeg vanaf 1925 zorg voor de opvoeding van geestelijk achtergebleven joodse kinderen.
De snel groeiende joodse gemeente van Apeldoorn kende een rijk verenigingsleven; zo zorgde een vereniging voor kleding voor de patiënten van de beide zorginstellingen. Een andere organisatie probeerde het leven van de kinderen te veraangenamen. Ook een apart begrafenisgenootschap voor mannen en voor vrouwen stond ten dienste van de joodse gemeenschap. Er waren in Apeldoorn, tot voldoening van het kerkbestuur, geen armlastige joden. Het culturele leven was georganiseerd in een toneelgezelschap, een literaire vereniging en een zang- en een ontspanningsvereniging. Zowel de Nederlandse Zionisten Bond als de Zionistische Jeugdbeweging waren actief in Apeldoorn.
In oktober 1941 werden in Apeldoorn 1549 joden geregistreerd, waaronder een groot aantal vluchtelingen en patiënten en verplegend personeel van de beide verpleeginrichtingen. De arrestaties en deportaties begonnen al in een zeer vroeg stadium, in oktober 1941. In de loop van 1942 werden vele joodse bewoners van Apeldoorn weggevoerd. Begin januari 1943 werden de overgeblevenen gearresteerd en overgebracht naar Het Apeldoornsche Bosch. Op 23 januari werden allen die op dat moment in de inrichting verbleven samen met de kinderen van Achisomog en hun verzorgers op transport gesteld. Zij zijn bijna zonder uitzondering omgebracht in Auschwitz en Sobibor.
Na de oorlog keerden ongeveer 150 mensen in Apeldoorn terug,
hetzij uit de kampen, hetzij uit de onderduik. De synagoge aan de
Paschlaan was in augustus 1941 in brand gestoken en zwaar
beschadigd. De synagogediensten werden aanvankelijk thuis hervat,
net als de joodse lessen aan kinderen. In het Apeldoornsche Bosch
werd in juli 1947 het Kinderdorp Ilaniah ingericht, waar
440 joodse kinderen, meest afkomstig uit Roemenië, werden
opgevangen tot zij in oktober 1948 naar Palestina gingen.
Achisomog hervatte in 1946 zijn activiteiten, maar voor een joodse
psychiatrische inrichting was het Apeldoornsche Bosch na de oorlog
te groot. In 1951 werd het terrein verkocht. Plannen voor een
nieuwe psychiatrische inrichting resulteerden uiteindelijk in de
opening van de Sinai-kliniek in Amersfoort, in 1960.
Behalve een gedenkteken op de joodse begraafplaats uit 1950 werd
in 1990 in het Prinsenpark een door Ralph
Prins ontworpen monument opgericht ter herinnering aan de
deportatie van de patiënten en het personeel van Het Apeldoornsche
Bosch. De synagoge aan de Paschlaan is herbouwd en in 1960 weer in
gebruik genomen. In dat jaar werd ook een reliëf aan de gevel van de synagoge
aangebracht. Er worden nog steeds op de Hoge Feestdagen
synagogediensten gehouden. De plaatselijke overheid draagt sinds
1988 zorg voor het onderhoud van de begraafplaats. Voor de synagoge
aan de Paslaan is in oktober 2005 een monument ter herinnering aan de 592
Apeldoornse Joden onthuld die de oorlog niet overleefd
hebben.
In 1954 werd de joodse gemeente van Hattem bij die van Apeldoorn
gevoegd.
De joodse gemeenten van Apeldoorn, Deventer en Zutphen hebben zich in oktober
2000 formeel verenigd in de Joodse Gemeente Stedendriehoek. Hierin
speelt Zutphen een centrale rol.
Aantal joden in Apeldoorn:
| 1809 | 13 |
| 1840 | 35 |
| 1869 | 23 |
| 1899 | 103 |
| 1930 | 1030 |
| 1951 | 112 |
| 1971 | 60 |
| 1998 | 24 |
Collectie en mediatheek
Dossier
Dossiers (158) van de Commissie voor Oorlogsschade mbt 155 joodse
gemeentes (Amsterdam en mediene), 1945-1950.
Collectie > Documenten > B0005954
meer treffers in Collectie > Documenten
Collectebus
object, collectebus. maker, Bekkers. materiaal, blik. plaats, Dordrecht & Nederland.
hoogte, 9.5. breedte, 7.9. diepte, 6.0. collectie, Joods Historisch ...
Collectie > Museumstukken > 05340
meer treffers in Collectie > Museumstukken
Groepsfoto
1934-04
foto's (2) van joodse palestina-pioniers, werkend op het land,
in voorbereiding op emigratie naar Palestina, 1934.
Collectie > Fotos > 40000101
meer treffers in Collectie > Fotos
Vergadering van de Centrale Commissie tot de Alg. Zaken van het Ned. Isr....
Eerste deel van het verslag van een vergadering van de Centrale Commissie tot de
Alg. Zaken van het Ned. Isr. Kerkgenootschap die plaatshad in de vergaderzaal aan ...
Collectie > Joodse pers > 20065733
meer treffers in Collectie > Joodse pers
Joodse oorlogsmonumenten in de provincie Gelderland : alsmede algemene...
2005
Joodse oorlogsmonumenten in de provincie Gelderland : alsmede algemene
oorlogsmonumenten waarop joodse namen voorkomen.
Collectie > Literatuur > 12013463
