Aalten
In het tweede kwartaal van de zeventiende eeuw is er voor het
eerst sprake van joodse inwoners in Aalten en Bredevoort. Tot aan de
Napoleontische tijd bleef het aantal joden beperkt tot vier
gezinnen, die in de afgelegen straten van het dorp Aalten
woonden.
In 1767 werd er een synagoge ingericht in een
voormalig woonhuis te Aalten, daarvoor werden de
godsdienstoefeningen gehouden in een huissynagoge in Bredevoort.
Rond 1850 was het aantal joodse inwoners van Aalten en Bredevoort
zodanig toegenomen, dat de bouw van een nieuwe synagoge
noodzakelijk was. Dit gebouw, gelegen aan de Stationsstraat, werd
in 1857 in gebruik genomen.
De begraafplaats van
de joodse gemeente van Aalten lag in een bos aan de Haartsestraat.
Het terrein werd in 1852 officieel bezit van de gemeente, maar was
mogelijk reeds vanaf 1820 als begraafplaats in gebruik.
In 1900 gaat de joodse gemeente van Bredevoort op in die van
Aalten. Het kerkbestuur telt dan drie leden, er is een
godsdienstschool met één onderwijzer en een ritueel bad. Naast een
begrafenisvereniging
voor mannen kende Aalten een vrouwengenootschap dat hulp bood bij
ziekte en overlijden.
Het merendeel der Aaltense joden behoorde tot de middenstand en was werkzaam als koosjere slager of veehandelaar. Tot 1917 stond aan de Haartsestraat een fabriekspand van pijpenfabrikant Marcus Gans.
In de loop van de dertiger jaren nam het aantal joden in Aalten toe, doordat er vluchtelingen uit Duitsland opgenomen werden. Gedurende de bezetting werden er, zoals overal in Nederland, maatregelen genomen om de joodse bevolking te isoleren. In 1942 vonden de eerste deportaties naar Westerbork plaats, de rest van de joodse bevolking werd in 1943 gedwongen hun woonplaats te verlaten. Iets meer dan de helft van de vooroorlogse joodse bevolking van Aalten overleefde de oorlog door onder te duiken, de anderen zijn gedeporteerd naar de vernietigingskampen en daar vermoord.
Aalten heeft gedurende de bezettingstijd onderdak geboden aan
een groot aantal joodse en niet-joodse onderduikers - op een
bepaald moment 2500 op een inwoneraantal van 13000 - die vaak
geholpen werden met geld dat in de plaatselijke gereformeerde
gemeente ingezameld werd.
Tijdens de bezetting zijn er twee pogingen gedaan om de synagoge in
brand te steken. Het interieur van het gebouw is vernield, maar de
Tora-rollen en de
rituele objecten zijn op tijd verborgen en zodoende behouden. Op de
joodse begraafplaats in Aalten werden in de oorlogsjaren
vernielingen aangericht.
Na restauraties in de vijftiger en tachtiger jaren van de vorige
eeuw werd de synagoge aan de Stationsstraat in 1986 opnieuw
ingewijd. Het gebouw heeft tegenwoordig naast een synagogale ook
een culturele functie. Jaarlijks organiseert de kleine maar actieve
joodse gemeente Aalten er een druk bezochte chanoeka-dienst.
Bij het 150-jarig bestaan van de synagoge in december 2000 werd een
plaquette aan de buitenmuur van het gebouw onthuld, met daarop de
namen van alle Aaltense joodse oorlogsslachoffers.
In juni 2005 werd er in Aalten een nieuwe Torarol in gebruik
genomen, in Israël vervaardigd Josef Giat.
Aantal joden in Aalten:
| 1809 | 39 |
| 1840 | 101 |
| 1869 | 63 |
| 1930 | 69 |
| 1951 | 30 |
| 1971 | 31 |
| 1998 | 10 |
Collectie en mediatheek
Dossier
Dossiers (158) van de Commissie voor Oorlogsschade mbt 155 joodse
gemeentes (Amsterdam en mediene), 1945-1950.
Collectie > Documenten > 00005954
Album amicorum
1845-1854
Album amicorum van Mina Cohen uit Groningen, 1879-1881.
Collectie > Documenten > 00010708
[Naamlijst Centraal Israelietisch Weeshuis Utrecht, de leden van de commissie van...
Naamlijst in gouden letters op zwart bord; ingelijst in houten lijst met gedecoreerde
rand met bloemdecoraties in de hoeken en in het midden.
Collectie > Museumstukken > 06742-02
[Naamlijst Centraal Israelietisch Weeshuis Utrecht, leden van de commissie van toezicht]
Naamlijst in gouden letters op zwart bord; ingelijst in houten lijst met gedecoreerde
rand met bloemdecoraties in de hoeken en in het midden.
Collectie > Museumstukken > 06742-03
Groepsfoto
1910-1920
Leden van het Joods Studentendispuut "Theodoor Herzl", Leiden, circa 1910-1920.
Collectie > Fotos > 40000073
meer treffers in Collectie > Fotos
Buitengewone Zitting der Centrale Commissie op Donderdag 7 Maart 1881.
1881
Verslag van een buitengewone vergadering van de Centrale Commissie over de vraag
van de gemeente te Arnhem de zetel van de ressortale opperrabbijn in Arnhem in ...
Collectie > Joodse pers > 20026393
meer treffers in Collectie > Joodse pers
Joodse oorlogsmonumenten in de provincie Gelderland : alsmede algemene...
2005
Joodse oorlogsmonumenten in de provincie Gelderland : alsmede algemene
oorlogsmonumenten waarop joodse namen voorkomen.
Collectie > Literatuur > 12013463
meer treffers in Collectie > Literatuur
[Opening van fototentoonstelling in Aalten over 3000 jaar Jeruzalem]
titel, [Opening van fototentoonstelling in Aalten over 3000 jaar Jeruzalem]. maker,
Gelder, Sallo van. gegevens, geluidscassette, ? min. - sn,. ...
Collectie > Audiovisueel > 10000481
