Harlingen
Aan het einde van de zeventiende eeuw vestigden de eerste joden
zich in Harlingen. In de loop van de achttiende eeuw groeide het
aantal joden dat het poorterschap verwierf tot rond de twintig. Zij
waren afkomstig uit alle windstreken, de meesten van hen waren
werkzaam als handelaar, straatventer en ritueel slachter.
Al in de jaren zestig van de achttiende eeuw was er sprake van een
georganiseerde joodse gemeente, waarbinnen gezamenlijke
godsdienstoefeningen werden gehouden.
Aanvankelijk werd er gebeden in een privé-woning en op de zolder
van een pakhuis; eind 1812 werd een synagoge ingewijd aan de
Raamstraat.
De
oudste nog leesbare grafschriften op de joodse begraafplaats langs de
Stadsmuur aan de Willemskade wijzen erop dat deze begraafplaats al
in het midden van de achttiende eeuw in gebruik werd genomen.
Armenzorg en liefdadigheid waren in handen van de joodse
gemeente.
Na de burgerlijke
gelijkstelling nam het ledental van de joodse gemeenschap
gestaag toe. Dit hing tevens samen met de economische opbloei van
de plaats. Vanaf 1830 viel de joodse gemeente van Franeker onder het
gezag van die van Harlingen. Sommige joden namen actief deel aan
het openbare leven van Harlingen, maar geen van hen bracht het tot
een functie in het stadsbestuur. Naast een joodse school telde de
joodse gemeente van Harlingen ook diverse genootschappen, waaronder
een begrafenisgenootschap, een vrouwengenootschap en een afdeling
van de Alliance Israélite Universelle. Van de vijf leden van het
kerkbestuur was er één tevens penningmeester van de
belangenvereniging voor het Heilige Land.
De synagoge werd zowel in 1877 als in 1897 gerestaureerd en
uitgebreid. De oude begraafplaats aan de Willemskade werd in 1870
gesloten. Een deel van de algemene begraafplaats aan de huidige
Begraafplaatslaan, bij de watertoren, werd tot joodse begraafplaats
bestemd. Dit gedeelte werd in 1909 uitgebreid.
De
meeste joden die rond 1900 in Harlingen leefden waren actief in de
handel en de slachterij of als borstel- of sigarenmaker. Ondanks
hun betrekkelijke welvaart liep het aantal leden van de joodse
gemeente in het begin van de twintigste eeuw snel terug door de
trek naar de grote steden. Toch werden er in die periode nog een
nieuw vrouwengenootschap en een toneelvereniging opgericht.
Tijdens de bezetting zijn in de loop van 1942 en 1943 alle joodse
inwoners van Harlingen gedeporteerd en vermoord. De synagoge werd
getroffen tijdens een bombardement. De Torarollen en de rituele
voorwerpen, die reeds verstopt waren, zijn onbeschadigd gebleven en
na de oorlog overgebracht naar Israël. In 1947 is de joodse
gemeente Harlingen opgeheven en bij die van Leeuwarden gevoegd.
De oude begraafplaats aan de Willemskade werd in 1953 geruimd,. De stoffelijke resten zijn overgebracht naar de nieuwe begraafplaats. Hier herinnert sinds 1965 een gedenksteen aan de omgebrachte joodse plaatsgenoten. De begraafplaats wordt tegenwoordig door de plaatselijke autoriteiten onderhouden.
Ook in de Raamstraat, op de plek waar eens de synagoge stond, is
een gedenkteken aan gebracht.
Ook op het eiland Terschelling woonden in de negentiende eeuw een
aantal joden. Tegen het einde van de eeuw hebben zij het eiland
weer verlaten.
Aantal joden in Harlingen:
| 1796 | 83 |
| 1809 | 88 |
| 1840 | 195 |
| 1869 | 356 |
| 1899 | 216 |
| 1930 | 56 |
Collectie en mediatheek
Fotoalbum
Twee losbladige fotoalbums met 148 kleurenfoto's van joodse
begraafplaatsen in Nederland, jaren '80.
Collectie > Fotos > 40006664
meer treffers in Collectie > Fotos
Dossier
Dossiers (158) van de Commissie voor Oorlogsschade mbt 155 joodse
gemeentes (Amsterdam en mediene), 1945-1950.
Collectie > Documenten > 00005954
meer treffers in Collectie > Documenten
Kidoesjbeker
1885 (ca.)
object, kidoesjbeker. maker, anoniem. materiaal, metaal & zilver. datering, 1885
(ca.). plaats, Nederland. hoogte, 10.9. diepte, ø 7.3. collectie, Joods Historisch ...
Collectie > Museumstukken > 08392
meer treffers in Collectie > Museumstukken
[Binnenland] : Benoemingen
Benoemingen door de Permanente Commissie in diverse schoolbesturen.
Collectie > Joodse pers > 20031865
meer treffers in Collectie > Joodse pers
Alfabetisch register op de collectie Brilleman van de begraafplaatsen der Nederlands...
1991
Alfabetisch register op de collectie Brilleman van de begraafplaatsen der Nederlands
Israelietische Gemeenten in de Mediene Friesland = index graveyards Friesland ...
Collectie > Literatuur > 11508649
