Harlingen

Aan het einde van de zeventiende eeuw vestigden de eerste joden zich in Harlingen. In de loop van de achttiende eeuw groeide het aantal joden dat het poorterschap verwierf tot rond de twintig. Zij waren afkomstig uit alle windstreken, de meesten van hen waren werkzaam als handelaar, straatventer en ritueel slachter.
Al in de jaren zestig van de achttiende eeuw was er sprake van een georganiseerde joodse gemeente, waarbinnen gezamenlijke godsdienstoefeningen werden gehouden.
Aanvankelijk werd er gebeden in een privé-woning en op de zolder van een pakhuis; eind 1812 werd een synagoge ingewijd aan de Raamstraat.

Voorhang van de joodse gemeente in Harlingen, 1865De oudste nog leesbare grafschriften op de joodse begraafplaats langs de Stadsmuur aan de Willemskade wijzen erop dat deze begraafplaats al in het midden van de achttiende eeuw in gebruik werd genomen. Armenzorg en liefdadigheid waren in handen van de joodse gemeente.

Na de burgerlijke gelijkstelling nam het ledental van de joodse gemeenschap gestaag toe. Dit hing tevens samen met de economische opbloei van de plaats. Vanaf 1830 viel de joodse gemeente van Franeker onder het gezag van die van Harlingen. Sommige joden namen actief deel aan het openbare leven van Harlingen, maar geen van hen bracht het tot een functie in het stadsbestuur. Naast een joodse school telde de joodse gemeente van Harlingen ook diverse genootschappen, waaronder een begrafenisgenootschap, een vrouwengenootschap en een afdeling van de Alliance Israélite Universelle. Van de vijf leden van het kerkbestuur was er één tevens penningmeester van de belangenvereniging voor het Heilige Land.

De synagoge werd zowel in 1877 als in 1897 gerestaureerd en uitgebreid. De oude begraafplaats aan de Willemskade werd in 1870 gesloten. Een deel van de algemene begraafplaats aan de huidige Begraafplaatslaan, bij de watertoren, werd tot joodse begraafplaats bestemd. Dit gedeelte werd in 1909 uitgebreid.

De groentewinkel van de familie Pais in Harlingen, ca. 1920 (coll. Visser)De meeste joden die rond 1900 in Harlingen leefden waren actief in de handel en de slachterij of als borstel- of sigarenmaker. Ondanks hun betrekkelijke welvaart liep het aantal leden van de joodse gemeente in het begin van de twintigste eeuw snel terug door de trek naar de grote steden. Toch werden er in die periode nog een nieuw vrouwengenootschap en een toneelvereniging opgericht.

Tijdens de bezetting zijn in de loop van 1942 en 1943 alle joodse inwoners van Harlingen gedeporteerd en vermoord. De synagoge werd getroffen tijdens een bombardement. De Torarollen en de rituele voorwerpen, die reeds verstopt waren, zijn onbeschadigd gebleven en na de oorlog overgebracht naar Israël. In 1947 is de joodse gemeente Harlingen opgeheven en bij die van Leeuwarden gevoegd.

De oude begraafplaats aan de Willemskade werd in 1953 geruimd,. De stoffelijke resten zijn overgebracht naar de nieuwe begraafplaats. Hier herinnert sinds 1965 een gedenksteen aan de omgebrachte joodse plaatsgenoten. De begraafplaats wordt tegenwoordig door de plaatselijke autoriteiten onderhouden.

Ook in de Raamstraat, op de plek waar eens de synagoge stond, is een gedenkteken aan gebracht. 
Ook op het eiland Terschelling woonden in de negentiende eeuw een aantal joden. Tegen het einde van de eeuw hebben zij het eiland weer verlaten.

Aantal joden in Harlingen:

1796 83
1809 88
1840 195
1869 356
1899 216
1930 56


Collectie en mediatheek

 Dossier  
Dossiers (158) van de Commissie voor Oorlogsschade mbt 155 joodse
gemeentes (Amsterdam en mediene), 1945-1950.
Collectie > Documenten > 00005954

meer treffers in Collectie > Documenten

 Fotoalbum  
Twee losbladige fotoalbums met 148 kleurenfoto's van joodse
begraafplaatsen in Nederland, jaren '80.
Collectie > Fotos > 40006664

meer treffers in Collectie > Fotos

 Parochet  1898
object, parochet. maker, anoniem. materiaal, textiel & fluweel & gouddraad &
zilverdraad & koper & glas & katoen. datering, 1898. plaats, Harlingen & Nederland. ...
Collectie > Museumstukken > 02640

meer treffers in Collectie > Museumstukken

 [Binnenland] : Benoemingen  
Benoemingen door de Permanente Commissie in diverse schoolbesturen.
Collectie > Joodse pers > 20031865

meer treffers in Collectie > Joodse pers

 Alfabetisch register op de collectie Brilleman van de begraafplaatsen der Nederlands...  1991
Alfabetisch register op de collectie Brilleman van de begraafplaatsen der Nederlands
Israelietische Gemeenten in de Mediene Friesland = index graveyards Friesland ...
Collectie > Literatuur > 11508649

meer treffers in Collectie > Literatuur

jhm.nljhmkindermuseum.nlhollandscheschouwburg.nlportugesesynagoge.nletshaim.nljoodsmonument.nlmenassehbenisrael.nl