Meppel
Vóór 1700 wordt er zeer incidenteel melding gemaakt van joodse
inwoners van Meppel. Vanaf de dertiger jaren van de achttiende eeuw
vestigen zich vaker joden in de stad. Dit is voor de plaatselijke
autoriteiten aanleiding om de komst van nieuwkomers aan strenge
regels te onderwerpen. Pogingen om de toestroom van joden te
beperken werden tot het einde der achttiende eeuw ondernomen, maar
sorteerden weinig effect.
Tot 1767 begroeven de joden van Meppel hun doden in Zwartsluis.
In dat jaar werd, bij de oprichting van de joodse gemeente Meppel,
een begraafplaats aankocht op het
Boddenkampje. Dit stukje grond (gelegen op de plaats van de huidige
Burgemeester Knoppersbrug) werd korte tijd later verruild voor een
terrein aan de Zomerdijk in Nijeveen. De statuten van de joodse
gemeente dateren uit 1772. De godsdienstoefeningen werden in die
periode nog in privé-woningen gehouden. Er was een voorzanger, die tegelijk als
onderwijzer en ritueel slachter functioneerde.
Vanaf het einde
van de achttiende eeuw groeide de joodse gemeente van Meppel zo
snel, dat aan de Touwstraat een openbare synagoge gesticht kon
worden. Toen dit gebouw in het midden van de negentiende eeuw te
klein dreigde te worden, is het in 1865 gerenoveerd en vergroot.
Ook de in 1819 aangelegde tweede begraafplaats van de joodse
gemeente, aan de Steenwijkerstraatweg te Meppel was spoedig te
klein en werd daarom in 1850 uitgebreid.
Bij de reorganisatie van de joodse gemeenten onder koning Lodewijk
Napoleon in 1808 werd Meppel aangewezen als Hoofdsynagoge van het
ressort. Na de oprichting van het
NIK door koning Willem I was Meppel
aanvankelijk ingedeeld bij het ambtsgebied van het opperrabbinaat
van Overijssel en Zwolle, maar in 1853 werd de stad de residentie
van het opperrabbinaat van Drenthe. De joodse gemeente Meppel werd
geconfronteerd met vele conflicten, zowel intern als met het
opperrabbinaat van Zwolle. Ten gevolge hiervan ontstond in 1875 een
scheuring.
Naast de kerkenraad en het
kerkbestuur was er in Meppel een penningmeester voor het Heilige
Land. Een Armbestuur droeg zorg voor de vele armlastigen. Ook kende
de joodse gemeenschap een groot aantal genootschappen die zich
bezig hielden met het begrafeniswezen, hulp aan ouden van dagen en
aan wezen en het onderhoud van de synagoge en haar inboedel.
Daarnaast was er een vrouwengenootschap en een Vereniging ter
Beoefening van Welsprekendheid. In de zeventiger jaren van de
negentiende eeuw werden een toneelvereniging en een
dameszangvereniging opgericht, die slechts een kort leven beschoren
waren. Ook de Maatschappij tot Nut der Israëlieten, de Alliance
Israélite Universelle en de Nederlandse Zionisten Bond hadden een
afdeling in de stad.
De in 1817 in Meppel opgezette joodse school kwam pas enige
decennia later goed op gang. Het schoolgebouw stond tegenover de
synagoge. Gedurende de jaren 1853 en 1854 kwam in Meppel het
traditioneel-joodse weekblad De Israëliet uit, dat gericht
was tegen het hervormingsgezinde Amsterdamse Israëlietisch
Weekblad. In de tweede helft van de negentiende eeuw waren
joden zeer actief in economische, sociale en politieke
organisaties, waaronder de gemeenteraad.
Ondanks een sterke teruggang van het ledental in de twintiger en
dertiger jaren van de twintigste eeuw, was Meppel aan de vooravond
van de Duitse inval een middelgrote joodse gemeente. De meeste
joden woonden in de belangrijkste winkelstraten en waren werkzaam
in de handel en industrie. Uit hun midden werden enige wethouders,
gemeenteraadsleden en loco-burgemeesters gekozen. In de dertiger
jaren verwierf Meppel de bijnaam 'Klein Rotterdam',
dankzij de grote economische activiteit. Naast een zionistische
jeugdbeweging werden er in de vooroorlogse jaren ook nog een
literaire damesclub en een jongeren- en studievereniging
opgericht.
Vanaf augustus 1942 werden joodse jongemannen uit Meppel
overgebracht naar werkkampen en vonden tevens de eerste deportaties
naar Westerbork plaats. Het merendeel van de joodse inwoners van
Meppel werd begin oktober 1942, op Grote Verzoendag, met medewerking van
de Nederlandse politie opgepakt en gedeporteerd. Hun huizen werden
leeggehaald en het meubilair werd opgeslagen in de synagoge.
Slechts een tiende van de Meppelse joden overleefde door onder te
duiken de vervolgingen tijdens de Tweede Wereldoorlog. In de
omgeving van de stad doken ook enkele tientallen joden uit andere
plaatsen onder.
Tijdens de bezetting is het interieur van de synagoge zwaar
beschadigd. De Heilige Ark werd
volledig vernield, een deel van de Tora-rollen werd overgebracht naar
Amsterdam, de overigen zijn verloren gegaan. De rituele voorwerpen
bleven behouden en zijn na de oorlog aan de synagoge van Eindhoven
geschonken. In 1944 werden de kinderen van gemengd gehuwden
tewerkgesteld in het nabijgelegen Havelte.
Na de oorlog keerden
slechts enkele joden naar Meppel terug. De joodse gemeente is in
1964 officieel opgeheven en bij die van Zwolle gevoegd. De
synagoge, die kort na de oorlog verkocht was, is in 1960 in het
kader van een stadsvernieuwing afgebroken, net als de joodse school
in de Touwstraat. In 1970 werd in het Slotplantsoen een monument
onthuld ter nagedachtenis aan de vermoorde joodse inwoners van
Meppel. Sinds eind september 1997 is dit monument, gemaakt door
Onno de Ruijter, geïntegreerd in een grotere gedenkplaats op
dezelfde plek.
De joodse begraafplaats wordt tegenwoordig onderhouden door de
plaatselijke overheid, de toegangspoort werd in 1974 met steun van
Monumentenzorg gerestaureerd, een tweede opknapbeurt vond in 2002
plaats. De restauratie van de begraafplaats zelf werd in 1998
aangevangen en in 2001 voltooid. In 2004 is een Digitaal Joods Monument van
de joodse gemeente Meppel gemaakt.
In november 2010 werd op de hoek van de Synagogestraat en de
Touwstraat een schilderij aangebracht, met het interieur van de in
1960 gesloopte synagoge, geschilderd door Mark Lisser.
Aantal joden in Meppel en omgeving:
| 1767 | 12 gezinnen |
| 1791 | 120 |
| 1809 | 200 |
| 1840 | 390 |
| 1869 | 585 |
| 1899 | 544 |
| 1930 | 304 |
| 1951 | 30 |
Collectie en mediatheek
Feest-Cantate ter gelegenheid van het 50-jarig bestaan der synagoge te Meppel.
1915
Feestcantate ter gelegenheid van het 50-jarig bestaan der synagoge te Meppel. 1915.
Collectie > Documenten > 00009857
meer treffers in Collectie > Documenten
DE GROOTE DOORBRAAK IN DEN MUUR OF STEENEN BEER, BIJ HET JODEN KERKHOF BUITEN HASSELT,...
1725 (ca.)
Dijkdoorbraak met woeste watermassa waarin drenkelingen en voorbij drijvend huisraad
te zien is. Langs de kant op de voorgrond staan volwassenen en kinderen hulpeloos ...
Collectie > Museumstukken > 07419
meer treffers in Collectie > Museumstukken
Groepsfoto
1910-1930
Drie kinderen in roeiboot, 1910-1930.
Collectie > Fotos > 40000033
meer treffers in Collectie > Fotos
[Binnenland] : Amsterdam
Vermelding van benoemingen met betrekking tot de Ned. Isr. schoolbesturen.
Collectie > Joodse pers > 20031385
meer treffers in Collectie > Joodse pers
De joodse gemeente in de twintiger jaren
1986
De joodse gemeente in de twintiger jaren.
Collectie > Literatuur > 11000297
