Assen
In Assen gold in de achttiende eeuw, net zoals elders in Drenthe, de regel dat er maar drie joodse families mochten wonen: een slager, een koopman en een vilder. De eerste joodse koopman vestigde zich in 1750 in Assen. Hoewel de komst van een tweede joodse koopman in 1774 protest opriep, werd hij toch gedoogd. Tot 1800 bleven zij de enige joodse inwoners.
In de negentiende eeuw ontwikkelde Assen zich tot een economisch, sociaal en cultureel middelpunt. Als gevolg daarvan maakte de plaats een aanzienlijke bevolkingsgroei door. Ook het joodse bevolkingsdeel groeide in deze eeuw relatief sterk.
De
eerst joodse inwoners van Assen hadden al in 1778 toestemming
gekregen om een begraafplaats in te richten
achter het Asscherbos op het Twijfelveld. Synagogediensten werden
aanvankelijk in een huissynagoge gehouden. In 1832 werd de synagoge aan de
Groningerstraat gebouwd, mede met behulp van giften van zowel
protestantse als katholieke inwoners.
De joodse gemeente van Assen werd in 1840 van een bijkerk van Hoogeveen tot een Ringsynagoge, met tal van instellingen. Zo was er een joodse school en waren er diverse verenigingen op maatschappelijk en cultureel gebied, zoals een begrafeniscollege, verenigingen ter bevordering van joodse kennis en ter verzorging van synagogaal textiel en rituele voorwerpen. Er was een jongerenvereniging en gedurende korte tijd, rond 1850, een joods amateur toneelgezelschap. Ook de armenzorg was in handen van de joodse gemeente.
Naast de begraafplaats aan het Twijfelveld maakte de joodse gemeente van Assen ook gebruik van de joodse begraafplaatsen in het naburige Norg, Veenhuizen, Rolde, Borger en Zuid-Laren.
Door de
komst van joodse gezinnen uit andere Drentse plaatsen bleef de
gemeente groeien en werd de synagoge aan het einde van de
negentiende eeuw te klein. In 1901 werd op dezelfde locatie in de
Groningerstraat een nieuwe, grotere synagoge gebouwd,
en ingewijd op 26, 27 en 28 juli. De stichtingssteen met
Hebreeuwse tekst ('open voor mij de poorten van de
gerechtigheid', Psalm 118:19) afkomstig uit de oude synagoge
werd ingemetseld in de linker zijgevel. Op de steen boven de ingang
staat ook een Hebreeuwse tekst ('zij geven dank aan Uw naam,
zij bidden en smeken tot U in dit huis', I Koningen 8:33) en
het jaartal (5)661 (=1901).
Van de gunstige economische ontwikkelingen in Assen profiteerde ook de joodse gemeenschap. In de twintigste eeuw waren de joden voornamelijk werkzaam als handelaars en veehandelaars, kleine fabrikanten, vleeshouwer en slager. Daarnaast waren er enkele joodse grondbezitters en ambtenaren.
Gedurende de
bezettingsjaren werden ook de Assense joden het slachtoffer van de
anti-joodse maatregelen, die overal van kracht werden. Toen de
joodse kinderen in september 1941 uit het openbare onderwijs
verwijderd werden, is er een joodse school opgericht. Deze heeft
tot de zomer van 1942 bestaan. De meeste joden uit Assen zijn in
oktober 1942 opgepakt en via Westerbork naar het oosten
gedeporteerd. Een enkeling is teruggekeerd, slechts een tiental van
de Assense joden overleefde de oorlog door onder te duiken.
De synagoge is in de oorlog beschadigd en de inboedel was
grotendeels verdwenen. Het kerkbestuur verhuurde het gebouw vanaf
1947 aan de Vrijgemaakt Gereformeerden die het in 1951 kochten. Na
hun vertrek in 1970 heeft het gebouw leeggestaan en was het in
gebruik als meubelopslagplaats. In 1980 werd het gebouw gekocht
door de Christelijke Gereformeerde Kerk die het sindsdien in
gebruik heeft. De glas-in-loodramen die in 1932 door architect van
Oosten gemaakt waren, zijn in 1974 overgebracht naar de
recreatiezaal van kibboets Beth Kesjet.
In 1988 zijn de joodse gemeenten Assen, Emmen en Hoogeveen
gefuseerd tot de Nederlands Israëlitische Gemeente Drenthe. In
Assen houden drie monumenten de herinnering aan de omgebrachte
joodse inwoners levend. De begraafplaats aan de Beilerstraat wordt
onderhouden door de plaatselijke overheid.
In de omgeving van Assen ligt Veenhuizen, dat als heropvoedingsgesticht voor bedelaars en zwervers is opgericht in de tijd van Willem I. In 1839 werd er een synagoge ingericht, er was tevens een joodse begraafplaats. Na 1890 werden er geen joden meer naar de instelling gestuurd en raakte zowel de synagoge, als de begraafplaats in onbruik. In 1938 verbleef een aantal joden, dat na de Reichskristallnacht naar Nederland gevlucht was, korte tijd onder erbarmelijke omstandigheden in de inrichting Veenhuizen. De gemeente Norg onderhoudt thans de begraafplaats.
In Rolde, dat behoorde tot de joodse gemeente Assen, ligt bij
het Ruige Veld een begraafplaats die tussen 1792 en 1911 werd
gebruikt. Een restauratie, die drie jaar in beslag heeft genomen,
was op 24 mei 2004 voltooid.
Aantal joden in Assen en omgeving:
| 1809 | 84 |
| 1840 | 309 |
| 1869 | 474 |
| 1899 | 542 |
| 1930 | 581 |
| 1951 | 46 |
| 1971 | 44 |
| 1998 | 51 |
Collectie en mediatheek
Havdalakandelaar
1927
object, havdalakandelaar. maker, Poelman, Hendrik. materiaal, zilver. datering,
1927. plaats, Den Haag & Nederland. hoogte, 18.5. breedte, 7.3. ...
Collectie > Museumstukken > 01322
meer treffers in Collectie > Museumstukken
Fotoalbum
Twee losbladige fotoalbums met 148 kleurenfoto's van joodse
begraafplaatsen in Nederland, jaren '80.
Collectie > Fotos > 40006664
meer treffers in Collectie > Fotos
Dossier
Dossiers (158) van de Commissie voor Oorlogsschade mbt 155 joodse
gemeentes (Amsterdam en mediene), 1945-1950.
Collectie > Documenten > 00005954
meer treffers in Collectie > Documenten
[Binnenland] : Amsterdam
Vermelding van benoemingen met betrekking tot de Ned. Isr. schoolbesturen.
Collectie > Joodse pers > 20031385
meer treffers in Collectie > Joodse pers
Gegevens over joodse inwoners in Drente
1999
Gegevens over joodse inwoners in Drente.
Collectie > Literatuur > 12016779
meer treffers in Collectie > Literatuur
Interview met Menachem Joseph Levie (Nieuwe Pekela 1903/01/14 - 1984, Herzlia, Isr.) en...
1982
titel, Interview met Menachem Joseph Levie (Nieuwe Pekela 1903/01/14 - 1984, Herzlia,
Isr.) en Mirjam Bolle-Levie over jeugd in Pekela en Assen, emigratie naar ...
Collectie > Audiovisueel > 30000013
