Leonard Freed

Foto's van joods Amsterdam in de jaren vijftig

In mei 2013 kocht het Joods Historisch Museum honderd foto's aan uit het archief van de beroemde Amerikaans-joodse fotograaf Leonard Freed (1929-2006).

De foto's maken deel uit van een uitgebreide reportage van het joodse leven in Amsterdam die hij maakte aan het einde van de jaren vijftig. Een aantal van deze foto's werd in 1958 gepubliceerd in Freeds bekende boek Joden van Amsterdam. Freed woonde in de jaren vijftig en zestig lange tijd in Amsterdam, werd in 1972 lid van het gerenommeerde fotografencollectief Magnum en wordt internationaal gerekend tot de grote toonaangevende sociaal-documentaire fotografen van de twintigste eeuw.

De foto's geven een rijkgeschakeerd beeld van de toenmalige joodse gemeenschap in heel haar  diversiteit - orthodox en seculier, in de synagoge en thuis, op school en in de Joodse Invalide, professor Jacques Presser en een handelaar op het Waterlooplein, een bar mitswa in het Carltonhotel en een broodje bij Sal Meijer. Freed wilde met zijn foto's zijn bewondering uitdrukken voor de veerkracht van de Amsterdamse joodse gemeenschap na 1945 en voor de wederopbouw van het joodse leven. Ook legde hij, als Amerikaan, veel nadruk op de traditie van tolerantie van de stad Amsterdam en de sterke mate van integratie van de Amsterdamse joden.

Met zijn typerende directe en dynamische stijl van fotograferen, destijds nog ongebruikelijk in Nederland, heeft Freed een levendig en uniek tijdsbeeld nagelaten. Zijn foto's zijn van onschatbare waarde voor de kennis over het joodse leven in Amsterdam in de eerste naoorlogse decennia, omdat er relatief weinig fotomateriaal bewaard is gebleven van deze periode. Freeds serie vult daarnaast de collectie fotoreportages van joods leven aan die reeds in bezit is van het museum, onder andere van Bert Nienhuis uit de jaren tachtig, Han Singels uit de jaren negentig en Pauline Prior uit het begin van deze eeuw.

Uit de aangekochte collectie van honderd foto's tonen wij hieronder 46 foto's.

Mocht u personen of locaties herkennen, meldt u dat dan bij Bernadette van Woerkom, conservator fotografie, bernadette@jhm.nl, tel. 020 5310375.
De aankoop werd mede mogelijk door de Vereniging Rembrandt en de BankGiro Loterij.

 

Toraschild, Foto © Leonard Freed, Amsterdam, 1958 (JHM 12187)

Zilveren toraschild, in 1888 door Alfred Marcus uit Boston (VS) geschonken aan de Nederlands-Israëlietische Hoofdsynagoge te Amsterdam. Het schild is nog steeds in gebruik.

Dit is de eerste foto in het boek Joden van Amsterdam. De begeleidende tekst verwijst naar Exodus 28; 15-21, waar 'het borstschild der rechtspraak'wordt beschreven, met twaalf stenen voor de twaalf stammen van Israël.

Foto © Leonard Freed, JHM 12187

Viering van Hosjana Raba in de Portugese Synagoge, Amsterdam, oktober 1959

Gedurende Soekot (Loofhuttenfeest) wordt, behalve op sjabbat, de plantenbundel (loelav)gedragen tijdens het rondgaan om de verhoging in het midden van de synagoge (bima of teba). De zevende dag van Soekot heet Hosjana Raba vanwege de zeven omgangen (hakafot) waarbij liturgische gedichten met 'Hosjana' als refrein (G'd, help ons, Ps. 118:25) worden gezongen. De loelav bestaat uit een palmtak (loelav), een citrusvrucht (etrog), twee wilgentakken (aravot) en drie mirtetakken (hadasiem). De reukloze palmvrucht, de geurige citrusvrucht, de zoet ruikende mirthe en de reuk- en smaakloze wilg symboliseren de verschillende karaktertrekken van de mens. Door de vier takken tezamen in alle richtingen te zwaaien, wordt de eenheid van al die elementen in de mens en in de samenleving beleden.

Foto © Leonard Freed, Amsterdam (JHM 12179)

 

 

 

 

 

 

Ab Coronel, Cecil Emmanuels, daarachter Mauke Samson.

Foto © Leonard Freed, JHM 12179
(zie ook 12154)

Foto © Leonard Freed, Amsterdam (JHM 12171)

 

 

 

 

 

Van links naar rechts: Lou Vega, Philip Polak. Staand bij bank: David (Loulou) Sondervan. Man met zwarte hoed rechts achteraan: Ab Coronel.

Foto © Leonard Freed, JHM 12171

Foto © Leonard Freed, Amsterdam (JHM 12175)

Van links naar rechts: de heer Allegro, links op de voorgrond: chacham Salomon Rodrigues Pereira, links achter de chacham: Ab Coronel, rechtsachter de chacham, voor de pilaar: Benzion Moskovits. Met Tora: Lex Vega, Zwi Werblovski.

Foto © Leonard Freed, JHM 12175

Foto © Leonard Freed, Amsterdam (JHM 12177)

 

 

Van links naar rechts: Philip Polak, David Lopes Quiroos. Op de rug gezien: Leo Polak. Met Tora: Zwi Werblovski, meest rechts met Tora: Lex Vega.

Foto © Leonard Freed, JHM 12177

Foto © Leonard Freed, Amsterdam (JHM 12178)

 

 

Geheel rechts: Philip Polak. Man met Tora: David Lopes Quiroos. Links achteraan vaag te zien: Lou Vega.

Foto © Leonard Freed, JHM 12178

Foto © Leonard Freed, Amsterdam (JHM 12180)

 

 

 

 

 

 

Links: David Lopes Quiroos, rechts: Philip Polak.

Foto © Leonard Freed, JHM 12180

Foto © Leonard Freed, Amsterdam (JHM 12167)

 

 

 

 

 

David Nabarro, het zoontje van Salomon Nunes Nabarro, de voorzanger van de Portugees-Israëlietische Gemeente.

Foto © Leonard Freed, JHM 12167

Foto © Leonard Freed, Amsterdam (JHM 12181)

 

 

 

 

 

Links Max Nebig, rechts: David Nabarro, het zoontje van Salomon Nunes Nabarro, de voorzanger van de Portugees-Israëlietische Gemeente.

Foto © Leonard Freed, JHM 12181

Foto © Leonard Freed, Amsterdam (JHM 12170)

 

 

 

 

 

 

Jehuda Palache, zoon van Leo Palache.

Foto © Leonard Freed, JHM 12170
(zie ook 12153, 121588 en 12169)

Foto © Leonard Freed, Amsterdam (JHM 12176)

 

 

 

 

 

Foto © Leonard Freed, JHM 12176

Foto © Leonard Freed, Amsterdam (JHM 12160)

 

 

Van links naar rechts: op de rug gezien Mauke Samson, midden met loelav Sam Behar, rechts en face: David (Loulou) Sondervan.

Foto © Leonard Freed, JHM 12160

Foto © Leonard Freed, Amsterdam (JHM 12164)

 

 

Van links naar rechts: Cecil Emmanuels, man op de rug gezien onbekend, Simon Vega, Lou Vega (vader van Simon). Geheel rechts: Jacques Zacharia Baruch.

Foto © Leonard Freed, JHM 12164

Foto © Leonard Freed, Amsterdam (JHM 12172)

 

 

 

 

 

 

Van voor naar achter: Simon Vega, Mauke Samson, David Sondervan.

Foto © Leonard Freed, JHM 12172

Foto © Leonard Freed, Amsterdam (JHM 12165)

 

 

 

 

Van links naar rechts: Hans Rodrigues Pereira, vermoedelijk Mau Noot, Sam Behar.

Foto © Leonard Freed, JHM 12165

Foto © Leonard Freed, Amsterdam (JHM 12156)

 

 

 

 

Rondgang Hosjana Raba.

Foto © Leonard Freed, JHM 12156

Foto © Leonard Freed, Amsterdam (JHM 12183)

 

 

 

 

Omkijkend: Tsitse Jessurun.

Foto © Leonard Freed, JHM 12183

Foto © Leonard Freed, Amsterdam (JHM 12161)

Simon Vega. Naast hem (op de rug gezien) Philip Polak. Vaag op de achtergrond David (Loulou) Sondervan. Man links is onbekend.

 

 

 

Foto © Leonard Freed, JHM 12161

Foto © Leonard Freed, Amsterdam (JHM 12157)

 

 

 

 

Simon Vega

Foto © Leonard Freed, JHM 12157

Foto © Leonard Freed, Amsterdam (JHM 12155)

 

 

 

 

Midden: Simon Vega, links: Philip Polak.

Foto © Leonard Freed, JHM 12155

Foto © Leonard Freed, Amsterdam (JHM 12162)

 

 

 

Links: Lou Vega, daarnaast: David (Loulou) Sondervan. Geheel rechts: Mauke Samson.

Foto © Leonard Freed, JHM 12162

Foto © Leonard Freed, Amsterdam (JHM 12163)

 

Jongensclubje rechts (van links naar rechts): Simon Vega, zijn jongere broer Lex Vega, Mauke Samson, David Sondervan, Tsitse Jessurun. Links voor de pilaar, met baard: Hans Rodrigues Pereira, schuin achter de alpinopet van Simon Vega: Zwi Werblovski.

Foto © Leonard Freed, JHM 12163

Religieus leven

Foto © Leonard Freed, Amsterdam (JHM 12185)

De Europese Rabbijnenconferentie, Portugese Synagoge, 5 november 1957.

Van links naar rechts: David Lopes Cardozo, Maurits Cohen Paraira, Mozes Vaz Dias, parnassiem van de Portugees-Israëlietische Gemeente.

Foto © Leonard Freed, JHM 12185

Foto © Leonard Freed, Amsterdam (JHM 12184)

Vergadering van het college van parnassiem van de Portugees-Israëlietische Gemeente. Staand: Jacques Pais, secretaris van de gemeente. Zittend van links naar rechts: David Lopes Cardozo, parnas; Maurits Cohen Paraira, penningmeester van het bestuur; Eliazar Rodrigues Pereira, voorzitter college van parnassiem; M.S. Vaz Dias, honorair secretaris; Jacques Zacharia Baruch, lid.

Foto © Leonard Freed, JHM 12184

Foto © Leonard Freed, Amsterdam (JHM 12215)

 

 

 

Ochtendgebed in de synagoge Swammerdamstraat. In deze synagoge kwamen veel joden uit Oost- en Midden-Europa.

Foto © Leonard Freed, JHM 12215

Foto © Leonard Freed, Amsterdam (JHM 12216)

 

 

Chazzan Benzion Moskovits blaast op de sjofar op een doordeweekse dag in de maand Elul, in de bijsjoel van de Lekstraatsynagoge. 1957. Rechts is de heer Reich zichtbaar.   

Foto © Leonard Freed, JHM 12216

Foto © Leonard Freed, Amsterdam (JHM 12196)

 

 

 

 

 

Eli Abrahams, eigenaar van de haringtent op het Weesperplein tegenover de Diamantbeurs, lernt samen met anderen uit de Talmoed.

Foto © Leonard Freed, JHM 12196

Foto © Leonard Freed, Amsterdam (JHM 12217)

Jitschak Mundsztuk, leraar aan Talmoed Tora in de Swammerdamstraat in Amsterdam, geeft joodse les. Aviva Moskovits, de achtjarige dochter van de voorzanger uit de Lekstraatsynagoge, mocht aanzitten omdat de opkomst bij de lessen gering was door een griepepidemie.

Foto © Leonard Freed, JHM 12217

Foto © Leonard Freed, Amsterdam (JHM 12198)

 

 

 

 

Frieda Moskovits-Heinovits en haar negenjarige dochter Aviva treffen voorbereidingen voor de vrijdagavondmaaltijd in de keuken van hun huis op  Rooseveltlaan 35. Het gezin van voorzanger Benzion Moskovits voerde een koosjere huishouding.

Foto © Leonard Freed, JHM 12198

Foto © Leonard Freed, Amsterdam (JHM 12220)

 

 

 

Moishe en Aviva Moskovits, kinderen van voorzanger Benzion Moskovits van de Lekstraatsynagoge, helpen mee bij de voorbereidingen van de vrijdagavondmaaltijd bij hen thuis. De foto is daags tevoren geënsceneerd omdat er op sjabbat niet gefotografeerd mag worden.

Foto © Leonard Freed, JHM 12220

Foto © Leonard Freed, Amsterdam (JHM 12214)

Diner in het Carltonhotel aan de Vijzelgracht ter gelegenheid van de bar mitswa van Naftali (Tali) Schipper, zoon van juwelier Bernard Schipper, 19 oktober 1957.

Van links naar rechts: staande: Fred Wolf; Lies de Wilde-Drukker, tweede echtgenote van Mozes de Wilde; Gonny Schipper, zus van Naftali; Bernard Schipper; Naftali Schipper, de bar mitswa; zijn moeder Lien Schipper-de Wilde; Hessel Schipper, broer van Naftali; Berish Sternlicht, oom van Naftali uit Londen.

Andere zijde van de tafel: tegenover Bernard Schipper zit zijn broer Herman Schipper met vrouw Janny Schipper-Canes en kinderen Debby en Carry; daarnaast zit Fietje Groen, nichtje van Lien Schipper-de Wilde, en daarnaast Sal en Toeti Moses. Naast Janny Schipper-Canes zit Asser de Leeuw met zijn vrouw Greta de Leeuw-de Wilde.

Foto © Leonard Freed, JHM 12214

Foto © Leonard Freed, Amsterdam (JHM 12213)

Bar mitswa Naftali (Tali) Schipper houdt zijn tafelspeech, 19 oktober 1957. Links zijn moeder Lien Schipper-de Wilde, rechts zijn vader Bernard Schipper.

 

Foto © Leonard Freed, JHM 12213

Foto © Leonard Freed, Amsterdam (JHM 12223)

Huwelijksinzegening van het bruidspaar Gerrie Polak en Phia Vos in de Obrechtsjoel op 22 september 1957. Op de bank Philip Vos (met bril) de vader van de bruid en de vader van de bruidegom Samson Polak. In het midden met handschoenen in de hand: Ies Staal.

Foto © Leonard Freed, JHM 12223

 

Sociaal-cultureel leven

Foto © Leonard Freed, Amsterdam (JHM 12219)

Bijeenkomst op Oudeschans 74 van Haboniem, de socialistisch-zionistische organisatie voor de joodse jeugd van 7-17 jaar. Aan het woord is Amnon Rafalowitz. Links van hem [onbekend]; daarnaast: Rami de Lieme. Rechts van de spreker: [onbekend]; daarnaast madriech Eli Sondervan. Links vooraan op de rug gezien: Mirjam de Lieme; midden met pet: Gideon van der Glas; rechts vooraan met ruiten blouse: Benzion Soetendorp.

Foto © Leonard Freed, JHM 12219

Foto © Leonard Freed, Amsterdam (JHM 12201)

 

Ouderen doen gymnastiek om hun spieren los te maken. Locatie vermoedelijk Beth Menoecha (Huis van Ruste) aan de Plantage Middenlaan of de Joodsche Invalide in de Henri Polaklaan.

Foto © Leonard Freed, JHM 12201

Foto © Leonard Freed, Amsterdam (JHM 12220)

 

 

 

Echtpaar in hun woonkamer in vermoedelijk Beth Menoecha of de Joodsche Invalide.

Foto © Leonard Freed, JHM 12220

Beroepsleven

Foto © Leonard Freed, Amsterdam (JHM 12200)

 

Koopman Jan Müller prijst zijn waar aan op het Waterlooplein. Links naast hem staat Jack Maandag, eigenaar van een autosloperij op Waterlooplein 92. Lachende man links daarnaast: Manus Neter, kolenboer.

Foto © Leonard Freed, JHM 12200

Foto © Leonard Freed, Amsterdam (JHM 12195)

 

Interieur Seropa, textielgroothandel aan de Sint Antoniesbreestraat 65, opgericht door Natsie Serphos, Herman Roeg en zijn zwager Benjamin Pais. Achter de grote baal stof in het midden van links naar rechts: Eddy Kleerekoper, Benjamin Pais en Herman Roeg. Midden achteraan: bediende Ernst. Vooraan (met vinger in de mond): Henk Stevens, inkoper uit Eindhoven.

Foto © Leonard Freed, JHM 12195

Foto © Leonard Freed, Amsterdam (JHM 12194)

 

Interieur Seropa, textielgroothandel op Sint Antoniesbreestraat 65. Mannen in het midden van links naar rechts: Herman Roeg, eigenaar, en eerste chef Toon Dolee. Vrouw links en man rechts: inkopers, naam onbekend.

Foto © Leonard Freed, JHM 12194

Foto © Leonard Freed, Amsterdam (JHM 12221)

Carola Wolf helpt een klant in haar antiekzaak in de Langebrugsteeg. Carola dreef de winkel samen met haar zus Bettina. Als 'de gezusters Wolf' vormden de dames een bekende naam in de Amsterdamse antiekwereld. Zij handelden vooral in judaïca (rituele voorwerpen met het accent op sjabbatkandelaars), maar verkochten ook veel oud-Hollandse en oud-Duitse sieraden en (tafel)zilver.

Foto © Leonard Freed, JHM 12221

Foto © Leonard Freed, Amsterdam (JHM 12224)

 

 

 

 

 

Internist prof. dr. Juda J. Groen geeft een practicumcollege  geneeskunde in het Wilhelmina Gasthuis van de Gemeentelijke Universiteit van Amsterdam.

Foto © Leonard Freed, JHM 12224

Foto © Leonard Freed, Amsterdam (JHM 12199)

 

 

 

 

 

Vier heren, namen onbekend, buigen zich geconcentreerd over een edelsteen in de grote zaal van de Diamantbeurs aan het Weesperplein.

Foto © Leonard Freed, JHM 12199

 

Joodse schoonheidskoningin

Dit meisje is vermoedelijk Stanny van Baer op zestienjarige leeftijd. Stanny volgde een opleiding modeontwerpen bij de ORT (Organisation Reconstruction Travail) en Leonard Freed liet haar poseren in verschillende outfits, jurken die ze mogelijk zelf gemaakt had. Freed had oog voor schoonheid: vier jaar later, in 1961, zou Stanny van Baer in Long Beach (VS) worden uitgeroepen tot Miss International Beauty, een titel vergelijkbaar met Miss World.

Foto © Leonard Freed, Amsterdam (JHM 12227�)

 

 

 

 

Foto © Leonard Freed, JHM 12227

Foto © Leonard Freed, Amsterdam (JHM 12229)

Foto © Leonard Freed, JHM 12229

Weggaan of blijven?

Na de Tweede Wereldoorlog voelden veel joodse overlevenden zich niet meer thuis in Nederland. Terwijl het land zich in hoog tempo richtte op herstel en wederopbouw, konden zij hun ervaringen nauwelijks delen. Joden keken wantrouwend naar de Nederlandse samenleving waar de deportatie van meer dan honderdduizend joodse onderdanen had kunnen plaatsvinden zonder dat zij bescherming kregen van de staat. Bijna iedereen ging gebukt onder het verlies van naaste familie en vrienden. Velen, niet alleen jonge mensen, wilden een nieuw leven beginnen op een onbelaste plek en vroegen zich af 'zal ik weggaan of blijven?' Een gestage uittocht begon naar landen als Palestina/Israël, Canada, de Verenigde Staten en Australië. Precieze aantallen van deze naoorlogse joodse emigratie uit Nederland zijn niet bekend.

Foto © Leonard Freed, Amsterdam (JHM 12197)

Elie Frances, derdejaars-student economie aan de Gemeentelijke Universiteit van Amsterdam, omarmt Lina Aardewerk, röntgenassistente bij de Centraal Israëlietische Ziekenverpleging (CIZ) tijdens een afscheidsfeestje in 1957 voor Lina in Amsterdam. Lina had haar baan opgegeven om in Parijs bij de Canadese afdeling van de NAVO te gaan werken. De foto is door Leonard Freed geënsceneerd: Lina Aardewerk en Elie Frances kenden elkaar niet.  

Foto © Leonard Freed, JHM 12197

Foto © Leonard Freed, Amsterdam (JHM 12231)

Lina Aardewerk neemt afscheid van haar vriend Harry Barnstijn op het Centraal Station in Amsterdam, 1957. Lina vertrok naar Parijs. Twee jaar later zou zij voor korte tijd terugkeren naar Amsterdam om afscheid te nemen van haar moeder en zus en naar Amerika te emigreren.

Foto © Leonard Freed, JHM 12231

jhm.nljhmkindermuseum.nlhollandscheschouwburg.nlportugesesynagoge.nletshaim.nljoodsmonument.nlmenassehbenisrael.nl