Etty Hillesum en Julius Spier

Julius Spier, ca. 1930 (foto JHM)De belangrijkste persoon in Etty's leven en in haar dagboeken is Julius Spier. Hij wordt geboren in 1887 in Duitsland in Frankfurt am Main. Op zijn veertiende jaar treedt hij als leerling in dienst bij de handelsfirma Beer Sondheimer & Co, waar hij het tot een leidinggevende positie brengt. In zijn vrije tijd verkeert hij graag in kunstenaarskringen. Hij houdt veel van zingen en wil eigenlijk zanger worden, maar dit kan niet vanwege gehoorproblemen ten gevolge van een ziekte. Hij richt een eigen uitgeverij op, Iris Verlag. Ook is hij erg geïnteresseerd in handlezen, chirologie. Na 25 jaar bij de firma Beer Sondheimer trekt hij zich uit het zakenleven terug, om zich geheel aan de studie van het handlezen te wijden. Hij volgt een leeranalyse bij Carl Jung in Zwitserland en opent een praktijk als psychochiroloog of chiropsycholoog in Berlijn. Hij krijgt een succesvolle praktijk en geeft ook cursussen.

In 1935 scheidt Spier van zijn vrouw met wie hij twee kinderen heeft. Hij heeft verschillende verhoudingen en verlooft zich met zijn leerlinge Hertha Levi, die in 1937 of 1938 naar Londen emigreert. Hertha is dan 25 jaar oud (slechts drie jaar ouder dan Spiers dochter Ruth, die een operettester in Duitsland is).

Uitnodiging voor handleesavond (JHM D15174)Begin 1939 vertrekt Julius Spier uit nazi-Duitsland en komt naar Nederland, waar hij vanaf eind 1940 twee kamers huurt in de Courbetstraat 27 bij de familie Nethe.

Daar geeft hij ook cursussen en houdt hij praktijk. Door de cursisten zelf worden proefpersonen uitgenodigd, wier handen Spier analyseert bij wijze van voorbeeld. Zo komt ook Etty hier terecht; zij wordt door haar huisgenoot Bernard Meylink als 'object' naar Spier gestuurd. Bernard is zelf geen cursist, maar Gera Bongers, het zusje van zijn verloofde Loes, is dat wel. Zo leert Etty Julius Spier kennen op 3 februari 1941. Hij is dan 54 en Etty 27. Deze vrij toevallige ontmoeting zal bepalend worden voor Etty's verdere leven. Ze is meteen erg onder de indruk van Spiers persoonlijkheid en besluit bij hem in therapie te gaan.

Op 8 maart 1941 schrijft ze in een schriftje een conceptbrief aan Spier. De volgende dag, 9 maart 1941, begint ze een dagboek, waarschijnlijk op aanraden van Spier en als onderdeel van zijn therapie. Spier zelf wordt een belangrijk thema in haar dagboeken. 'Zijn doorzichtige reine ogen, zijn zware zinnelijke mond; zijn stierachtig zware gestalte en de vederlichte bevrijde bewegingen. De strijd tussen stof en geest, die bij deze 54-jarige man nog in volle gang is. En het lijkt of ik verpletterd word onder het gewicht van die strijd. Ik word bedolven onder de persoonlijkheid en kan er niet onderuit komen; mijn eigen problemen, die ik ongeveer als van dezelfde aard aanvoel, liggen maar wat te spartelen. [..] Charmante man, charmante lach, ondanks al die valse tanden' (dagboek 9 maart 1941). 'Ik heb nog nooit iemand meegemaakt die over zoveel liefde en kracht en ongeschokt zelfvertrouwen beschikt als S.' (dagboek 9 september 1941).

De "Spierclub" bij Julius Spier thuis, ca. 1940 (JHM F001905)Etty wordt Spiers 'patiënte' en hij zal 'orde brengen in de innerlijke chaos' in haar (dagboek 9 maart 1941). Maar ze wordt ook zijn secretaresse en vriendin en hij wordt haar grote liefde. Het jaar waarin ze Spier leert kennen, 1941, is voor haar 'het gelukkigste jaar van alle voorgaande jaren [..] door de grote bewustwording' (dagboek 31 december 1941).

Spier, in Etty's dagboeken aangeduid als S, komt naar voren als een man met een zwak voor vrouwen. Het merendeel van zijn leerlingen is vrouw. Ze drommen om hem heen. Hij is een womanizer, maar is ook met mensen begaan en hij leert zijn cliënten hun eigen innerlijke krachten kennen. Etty brengt hij in contact met de bijbel en met Augustinus en hij wordt haar spirituele gids. Zoals Spier zich sterk aangetrokken voelt tot mystiek-christelijke teksten, zo worden mystiek en religie ook essentiële thema's in Etty's dagboeken. Een belangrijk thema voor haar is ook erotiek. Onder invloed van Spier en na de nodige innerlijke strijd weet ze haar erotische, fysieke verlangens naar hem op een geestelijk niveau te brengen. Haar dagboeken getuigen van deze transformatie en dit zal later een van de aspecten in haar werk zijn die men zo bijzonder vindt. Zoals Spier verschillende aspecten van de liefde kent, zo beleeft ook Etty uitersten van de liefde; ze beschrijft het puur zinnelijke en het mystieke van de liefdesbeleving.

Spier staat open voor alternatieve stromingen zoals homeopathie. Hij leeft gezond, rookt niet, drinkt sporadisch alcohol, eet graag vegetarisch en doet elke ochtend gymnastiekoefeningen. Zo brengt ook Etty hygiëne, gymnastiek, discipline en ademhalingsoefeningen in haar leven. Het 'ringen', een soort naakt worstelen, vormt een belangrijk onderdeel van Spiers behandelmethode. Hij verbindt het ringen aan vrouwelijke seksualiteit en aan het vrouwelijk bewustzijn van het eigen lichaam. De allereerste keer dat Etty met hem worstelt, vloert zij hem, tot hun beider verrassing. Het puur sportieve, soms in erotische gevoelens overlopende lichamelijke contact, vertelt niet alleen Spier iets over de lichamelijke, emotionele, psychische gesteldheid van de cliënt met wie hij worstelt, maar ook de cliënt zelf kan onbewuste gedachten en gevoelens gewaar worden.

In hun verhouding, hoe belangrijk die ook voor hen beiden is, blijft steeds een zekere afstandelijkheid, omdat Spier verloofd is en Etty een relatie heeft met Han Wegerif. Ze blijven heel lang 'Sie' tegen elkaar zeggen, maar dat herschept iedere keer misschien weer de juiste afstand: 'S. altijd weer anders [..] mijn vriend maar toch altijd weer ver' (dagboek 17 maart 1942). Etty worstelt erg met haar gevoelens voor hem. 'Hij moet mij eeuwig en als enige liefhebben. Maar eigenlijk geeft dat geestelijke contact me veel meer bevrediging dan het lichamelijke' (dagboek 11 september 1941) Spier heeft grote invloed op haar geestelijke ontwikkeling en hij leert haar om te gaan met haar aangeboren chaotische en egocentrische inslag.

Op 15 september 1942 overlijdt Julius Spier, precies een dag voordat de Gestapo hem zou komen halen voor transport naar Westerbork 'en net op de dag dat mijn reisvergunning afliep. Ik ga nu nog één keer naar hem toe [..] en nu ligt daar nog een stoffelijk omhulsel op het overbekende bed ' (dagboek 15 september 1942). Spier wordt begraven op Zorgvlied.

Etty heeft zich dan inmiddels zo ontwikkeld dat ze zijn dood goed kan verwerken. De relatie met Spier is minder centraal in haar leven komen te staan. Ze heeft ook vrede met zijn dood omdat ze beseft welk lot hem als jood zou hebben getroffen als hij niet aan zijn ziekte was overleden. 'Ik ben er dankbaar voor dat jouw leven een natuurlijk einde heeft gevonden' (dagboek 15-9- 1942).

jhm.nljhmkindermuseum.nlhollandscheschouwburg.nlportugesesynagoge.nletshaim.nljoodsmonument.nlmenassehbenisrael.nl