Boeken uit Etty's privébezit

In 1993 droeg de Etty Hillesum Stichting, tegelijk met de dagboeken en brieven, ook 28 boeken uit de nalatenschap van Etty over aan het Joods Historisch Museum. Voor haar deportatie had Etty ervoor gezorgd dat deze boeken, net als de dagboeken en brieven, in het bezit kwamen van haar vriendin Maria Tuinzing.

Boeken uit Etty's privébezit (JHM D 5124 t/m D 5136)Verschillende boeken bevatten Etty's notities en leessporen. Daarmee geven ze inzicht in de intellectuele en spirituele ontwikkeling van Etty en de mate waarin Julius Spier daarop invloed uitoefende. Zo was het Spier die haar aanraadde Friedrich Rittelmeyers Briefe über das Johannesevangelium te lezen en ook de Belijdenissen van kerkvader Augustinus raadde hij haar aan. Voorin haar exemplaar van Rittelmeyers boek erkent Etty ook haar schatplichtigheid aan Spier: 'De aanstrepingen', zo schrijft ze op het schutblad, 'zijn overgenomen uit het exemplaar van Julius Spier. In het zijne stond voorin: Vieles Göttliche ist nicht dazu da, gesagt zu werden, sondern gestrahlt. Es will aufgenommen sein in unser Wesen, um von da aus den Menschen als Kraft, als Sein, als stille Sprache zugeleitet zu werden. En in het exemplaar dat hij aan Tide gaf, schreef hij voorin: Möge Dir dieses Buch, das mir so unendlich viel gegeben hat in Deinem Kampfe um die Kristallisation Deines höheren Ichs behilflich sein!'

Uit deze aantekening worden meteen twee belangrijke interessegebieden van Etty duidelijk: christelijke spiritualiteit en daaraan gekoppeld een sterke gerichtheid op het eigen Ik. Zo was Etty diep onder de indruk van het eerste hoofdstuk van Rittelmeyers boek, over de 'Mysterien des Ich'.

Van de Belijdenissen van Augustinus is een Duitse vertaling in bezit van Etty. In haar dagboek lezen we met enige regelmaat dat zij hier daadwerkelijk in leest. Zo schrijft ze op 30 mei 1942 'Ik was in de vroegte al samen met de Heilige Augustinus en wil een paar woorden hier vasthouden. Altijd overal hetzelfde, in steeds andere nuanceringen en toonaarden, maar altijd hetzelfde: 'Meine Seele soll dich preisen in den Dingen, Gott, du Schöpfer des All (…).' In haar exemplaar van het boek staat deze passage op pagina 59 inderdaad aangestreept. Andere christelijk georiënteerde boeken uit haar verzameling zijn Ein Breviarium aus seinen Schriften van de middeleeuwse mysticus en dominicaan Meister Eckhart, Triomfeerend leven van E. Stanley Jones en My utmost for his highest van Oswald Chambers.

Pagina uit Levenskunst. Gedachten van week tot week (JHM D5126)Een ander belangrijk boekje uit haar verzameling is Levenskunst. Gedachten van week tot week van A.J.C. van Seters. Per week bevat het boekje aan de rechterkant gedrukte spreuken en aan de linkerkant ruimte voor eigen aantekeningen. Ook hier weer speelt het geloof een belangrijke rol. Het boekje bevat zogenoemde 'gedachten-groepen' over zaken als 'Verhouding tot God', 'Geloof' en 'God en Mensch', maar gaat daarnaast ook in op praktische levensvragen over persoonlijkheid, liefde, blijdschap, geluk en eenzaamheid. Julius Spier heeft er veel in geschreven en ook Etty schrijft vrijwel wekelijks een aanvullende spreuk in het boekje. Die ontleent zij aan bijvoorbeeld de psychoanalyticus C.G. Jung, het boek van Rittelmeyer, maar ook aan nieuwtestamentische bijbelteksten uit het evangelie van Mattheus of de gedichten van Rainer Maria Rilke.

Van het werk van Rilke is Etty een grote fan en zij haalt hem in haar dagboek met grote regelmaat aan. Tegelijkertijd leest Spier dezelfde werken van Rilke (dagboek Etty 4 april 1942). In de boekenverzameling bevinden zich twee deeltjes met brieven van Rilke, over de jaren 1907-1918, die Etty in Westerbork bij zich had. Deze Rilkebrieven kwamen eveneens bij Maria Tuinzing terecht. In 1981 kwamen ze in het bezit van Johanna Smelik en via haar en de Etty Hillesum Stichting kwamen ze in het Joods Historisch Museum. 'M'n handen zwierven eerst nog wat langs de boekenrijen langs m'n bed en plotseling ontmoet ik in Italië Lou Salomé in gezelschap van Nietzsche' (dagboek 24 mei 1942).

Tot slot omvat het boekenbezit nog een achttiental deeltjes uit een serie klassieken, uitgegeven door Insel Verlag. Deze boekjes zijn onder meer van de Middeleeuwse mysticus Meister Eckhart en van zeer diverse schrijvers, zoals Dickens, Dostojewski, Clemens Brentano en Jean Paul. Omdat in bijna al deze boeken de handtekening van haar vader Louis Hillesum staat, kunnen we aannemen dat zij ze van haar vader gekregen heeft. Ze wekken niet de indruk intensief door Etty gebruikt te zijn. 

Boeken uit Etty's privébezit, nu in de collectie van het Joods Historisch Museum: 

- Briefe über das Johannesevangelium, Friedrich Rittelmeyer (Stuttgart, Verlag Urachhaus, 1938), met aantekeningen.
- Des heiligen Augustin Bekenntnisse, Augustinus (Jena, Eugen Diederichs, 1922)
- Levenskunst, A.J.C. van Seters (Ten Have, circa 1942), met aantekeningen van Etty en Henny Tideman.
- Anti-Semitisme en jodendom, H.J. Pos ( Van Loghum Slaterus,  1939), met opdracht aan Etty.
- Briefe aus den Jahren 1907 bis 1914, Rainer Maria Rilke (Leipzig,  Insel Verlag, 1933), uit privébezit van Maria Tuinzing, uitgeleend aan Etty Hillesum, met aantekening van Johanna Smelik. Etty had dit boek bij zich in Westerbork.
- Briefe aus den Jahren 1914 bis 1921, Rainer Maria Rilke (Leipzig,  Insel Verlag, 1933), uit privébezit van Maria Tuinzing, uitgeleend aan Etty Hillesum, met tekst van Johanna Smelik, circa 1937. Etty had dit boek bij zich in Westerbork.
- My utmost for his highest. Selections for every day, Oswald Chambers (Londen, 1936), uit privébezit van Henny Tideman, uitgeleend aan Etty Hillesum, met aantekeningen.
- Raskolnikows Schuld und Sühne, Fjodor M. Dostojewski (Berlijn, Otto Janke Verlag, circa 1910). Etty kreeg dit boek, blijkens handgeschreven aantekening voorin het boek, op 7 januari 1942 van Henny Tideman.
- Triomfeerend Leven, E. Stanley Jones (Amsterdam, H.J. Paris, 1937)
- Latijnse grammatica, H.H. Mallinckrodt ( Zwolle, Tjeenk Willink, 1935), met aantekeningen van Etty.
- Het evangelie van de heilige twaalven, typoscript, door N.M.C. Tideman, 1941
- De piano en hare componisten, Walter Niemann ('s Gravenhage, Kruseman, 1925). Geschenk aan Mischa Hillesum, van zijn ouders in 1931.
-

Achttien delen uit de reeks 'Insel-Bücherei' (Leipzig, Insel Verlag, circa 1937), uit oorspronkelijk bezit van Louis Hillesum:
13: Charles Dickens, A Christmas Carol
34: Eduard Möricke (vert.) Anacreon
37: Björnstjerne Björnson, Synnöve Solbakken
51: Jean Paul, Leben des vergnügten Schulmeisterlein Maria Muz
59: Friedrich Hebbel, Gedichte
70: Die schönsten Legenden des heiligen Franz
77: Tacitus, Germania
80: Friedrich Hebbel, Meister Schnock
116: F.M. Dostojewski, Die Sanfte
124: Karl Preisendanz, Griechische Lyrick
125: Das Puppenspiel vom Doctor Faust
142: E.T.A. Hoffmann, Musikalische Novellen
175: Clemens Brentano, Vom braven Kasperl
201: Li Tai Pe, Gedichte
274: Kkakuzo Okakura, Das Buch vom Tee
280: Meister Eckhart, Ein Brevarium aus seinem Schriften
311: Albrecht Schaeffer, Der Raub der Persefone
420: Felix Timmermans, Sankt Nikolaus in Not

jhm.nljhmkindermuseum.nlhollandscheschouwburg.nlportugesesynagoge.nletshaim.nljoodsmonument.nlmenassehbenisrael.nl