Aanwinsten museumcollectie - 2005

Portretten van Didi en Corrie Hertzberger
In december 2005 werd de collectie van het Joods Historisch Museum verrijkt met twee bijzondere portretten van de dochter en de kleindochter van André Hertzberger (1874-1944), stichter van Hertzberger's Confectie en Textiel Fabrieken.

Dina (Didi) Hertzberger-Lindeman (1906-2000) werd op achtentwintigjarige leeftijd geportretteerd door Jan Wiegers, een huisvriend van de familie. Didi was gehuwd met Isidoor (Dorus) Hertzberger (1900-1973), de zoon van André. Isidoor Hertzberger vestigde zich in 1926 met zijn echtgenote in Groningen, als directeur van een aan het moederbedrijf gelieerde confectiefabriek. Daar moet hij kennis gemaakt hebben met de expressionistische schilder Jan Wiegers, die tussen 1922 en 1934 in Groningen woonde en hoorde tot de stroming van De Ploeg. Wiegers werkte in Groningen, Rotterdam, Den Haag en Davos, voordat hij op latere leeftijd hoogleraar aan de Rijksacademie voor Beeldende Kunst in Amsterdam werd. Dit portret werd enkele jaren na de geboorte van Corrie (1931-1984), het enig kind van Dorus en Didi, gemaakt.

In 1940 maakte de schilder en aquarellist Maarten Krabbé (1908-2005) een pasteltekening van deze dochter Corrie, die toen negen jaar oud was. Krabbé gold in zijn tijd als een verdienstelijk portretteur, illustrator en kunstpedagoog.

De oorlogsjaren bracht het gezin Hertzberger-Lindeman noodgedwongen in Zwitserland door. André Hertzberger en zijn echtgenote Selma Hertzberger-Roos kwamen om in Bergen-Belsen.
De portretten werden ons geschonken door de heer Ir. C. F. W. Wernecke, die tot haar overlijden in 1984 gehuwd was met Corrie Hertzberger.

Tekening van Willem Wenckebach
In oktober 2005 werd het Joods Historisch Museum door een schenking van de Stichting Iton in de gelegenheid gesteld om een bijzonder werk te verwerven van de graficus, schilder en illustrator Lodewijk Willem Reijmert (Willem) Wenckebach (1860-1937). Het betreft een gezicht op de pakhuizen op Uilenburg aan de Rapenburgwal met op de achtergrond de Montelbaanstoren. Gelet op de oude houten ophaalbruggen die kort na 1900 zijn vervangen door de huidige ijzeren exemplaren, kan de tekening gedateerd worden rond 1892. De plek van waaruit de kunstenaar dit stadsgezicht tekende, het gedempte Nieuwe Grachtje, bestaat nog en biedt anno 2006 verrassend genoeg grotendeels dezelfde aanblik.

Willem Wenckebach heeft veel bekendheid gekregen door zijn pentekeningen van Amsterdam, welke vanaf 1898 om de dag verschenen in het Nieuws van de Dag, en die later gebundeld werden uitgegeven. Ook maakte hij tussen 1903 en 1918 tekeningen en aquarellen voor dertien Verkade-albums door Jac. P. Thijsse. Als huisvriend van de familie Verkade nam hij ook de coördinatie op zich. In dat kader noemde Thijsse Wenckebach plagend "de deurwaarder", omdat hij hem zo vaak achter de vodden zat. Wenckebach neemt een vooraanstaande plaats in tussen de kunstenaars uit Nederlandse art nouveau beweging. Hij leverde met de schilder-graficus Jan Veth een belangrijke bijdrage aan de herleving van de boekversieringen en illustraties in Nederland aan het einde van de 19de eeuw.

Schilderijen en tekening van Else Berg en Mommie Schwarz
In de laatste weken van 2005 kwam een schenking van de Stichting Wiessing van den Eeckhout/mevrouw M.H. Teng-Diephuis binnen. De schenking bestaat uit drie schilderijen, Zomermorgen en Zelfportret aan de ezel van S.L. ('Mommie') Schwarz en Rivierlandschap van Else Berg. Van Mommie Schwarz kregen we tevens een tekening in gemengde techniek, Danseres.

Het kunstenaarsechtpaar Else Berg (Ratibor 1877 - 1942 Auschwitz) en Mommie Schwarz (Zutphen 1876 -1942 Auschwitz) speelde gedurende het Interbellum een belangrijke rol in de Nederlandse kunstwereld. Hun atelierwoningen in Amsterdamse Pijp - eerst in Tweede Jan Steenstraat en de Albert Cuypstraat, vanaf 1927 aan het Sarphatipark - waren ontmoetingsplaatsen voor beeldende kunstenaars, schrijvers en musici. Berg en Schwarz woonden en werkten tijdens de Eerste Wereldoorlog ook in het kunstenaarsdorp Bergen. De werken zijn ongedateerd, maar het Rivierlandschap van Else Berg is vermoedelijk ontstaan tijdens een reis naar Italië in 1922 of naar Joegoslavië in 1931, enkele van de vele buitenlandse reizen die het echtpaar tussen 1914 en 1935 maakte. De luministische Zomermorgen is een vroeg werk van Schwarz, uit de periode 1914-1915 en beïnvloed door het werk van Leo Gestel, het Zelfportret is waarschijnlijk tussen 1935 en 1940 geschilderd. Over de tijdsperiode waarin de Danseres ontstaan is valt niets met enige zekerheid te zeggen.
Tijdens de Tweede Wereldoorlog weigerden Mommie Schwarz en Else Berg zich te conformeren aan de regels van Duitse bezetter en de ster te dragen. Op 12 november 1942 werden ze uit hun huis aan het Sarphatipark opgehaald en via Westerbork naar Auschwitz gedeporteerd, waar zij op 19 november omgebracht werden.

Schetsboek en tekeningen van Salomon Garf
Met steun van de BankGiro Loterij kochten wij in september 2005 bij het veilinghuis Glerum een schetsboek en vier tekeningen van Salomon Garf. De losse potloodtekeningen hebben twee zelfportretten (uit 1910 en uit 1914) en een meisjesportret (1908) tot onderwerp. Wie de vierde geportretteerde is moet nog uitgezocht worden. Het schetsboekje bevat zes tekeningen, waaronder een straat met marktkramen in de jodenbuurt en een gezicht op het Jonas Daniël Meijerplein met het synagogencomplex en de Mozes en Aaronkerk.

Salomon Garf (Amsterdam, 1879 - Auschwitz, 1943) werd opgeleid aan de Quellinusschool en de Rijksnormaalschool voor Teekenonderwijs in Amsterdam. In de avonduren volgde hij teken- en schilderlessen aan de Rijksacademie voor Beeldende Kunsten, waar hij in 1904 - tevergeefs - meedong naar de fameuze Prix de Rome.

Nog in hetzelfde jaar vestigde hij zich in het kunstenaarsdorp Laren. In 1907 trad hij met Eva Cosette Baszinger in het huwelijk, met wie hij een zoon kreeg. Vrouw en kind stonden vaak model voor zijn schilderijen. In Laren wijdde Garf zich vooral aan het schilderen van het boerenleven. Later namen ook portretten, naakten, stillevens en interieurs een belangrijke plaats in zijn oeuvre in. Er is slechts een klein aantal werken van zijn hand met een joods thema bekend.
Na 1914 woonde en werkte hij jaren als een gewaardeerd kunstenaar in Amsterdam-Zuid. Uit die periode dateert het schetsboekje. Garf was lid van de vereniging Arti et Amicitiae, waarin hij ook een bestuursfunctie vervulde. In de crisisjaren nam de belangstelling voor zijn werk af, de Duitse bezetter maakte hem het werken verder onmogelijk. In augustus 1943 werd hij uit zijn woning opgehaald, gedeporteerd en in Auschwitz vermoord. Zijn atelier aan de Koninginneweg werd leeggehaald. In de collectie van het Joods Historisch Museum bevinden zich 18 werken van Salomon Garf.

Eeuwig Licht van Bram van Gelderen
In de zomer van 2005 heeft het museum een Eeuwig Licht geschonken gekregen van de maker Bram van Gelderen (1928). De eeuwige lamp hangt in de synagoge, gewoonlijk voor de heilige ark en is zowel een verwijzing naar de menora die in de Tempel brandde als een verwijzing naar Gods voortdurende aanwezigheid (Ex. 27:20).

Deze lamp is van plexiglas en bestaat uit een blauwe cirkel met witte ronde schermen boven en onder. Het totaal geeft de indruk van een verlichte dubbele kroon, zwevend in de ruimte. Het ontwerp is in 2004 genomineerd geweest voor de Philip en Sylvia Spertus Judaica Prize Competition in Chicago.
Bij het maken ervan heeft Bram zich laten inspireren door de tekst van Jesaja 60: 20 "Uw zon zal niet meer ondergaan en uw maan niet meer afnemen, want de HERE zal u tot een eeuwig licht zijn en de dagen van uw rouw zullen ten einde wezen".

Bram van Gelderen is geboren in Amsterdam in 1928. Als architect heeft hij ontwerpen gemaakt die gebaseerd zijn op functionalisme en geïnspireerd door Bauhaus. Van zijn hand bevinden zich in de collectie van het museum ook andere judaica-objecten zoals een sederschotel, een mezoeza en een chanoekia.

Schilderijen en tekeningen van Cor Hund
Met steun van de BankGiro Loterij, Menno en Louise Paktor-Jaeger en het Johanna Rebecca Wolff Fonds (legaat Marianne Willems-Hendrix) heeft het JHM in 2005 27 schilderijen van Cornelis Hund aangekocht en gerestaureerd. Daarnaast kreeg het museum 102 tekeningen van Hund in bruikleen. Al deze werken zijn tot stand gekomen in de periode 1938-1940, toen de kunstenaar zijn atelier had op de bovenetage van 'Huize Bob', in het hart van de Amsterdamse jodenbuurt.

Cor Hund, geboren in 1915, bezocht tussen 1932 en 1938 de Rijksacademie van Beeldende Kunsten in Amsterdam en leerde de schildertechniek van H.J. Wolter (1873-1952), de realist die gaandeweg meer invloed onderging van de Franse impressionisten. Hund was vooral geboeid door landschappen en figuren. De schilderijen en tekeningen van bewoners van de jodenbuurt en de volkstypes op en rond het Waterlooplein, getuigen van veel gevoel en een scherp oog voor detail. De somberheid, de vaak miserabele omstandigheden waarin de geportretteerde personen verkeerden en de harde contourlijnen waarmee de tekeningen en schilderijen zijn aangezet, doen sterk denken aan het werk van Vincent van Gogh.

Hund is zich vanaf 1942 voornamelijk gaan toeleggen op de beeldhouwkunst. Bijzonder is dat de schilderijen en tekeningen het atelier van de kunstenaar nooit verlaten hebben. Hunds waardering voor dit eigen werk verdween in het licht van nieuwe abstracte ontwikkelingen in de Europese schilderkunst. De recente herontdekking van de schilderijen en tekeningen van Hund maakt echter duidelijk dat deze verrassende werken een eigen plaats in de geschiedenis van de Nederlandse kunst verdienen. Een ruime selectie hieruit was in de zomer van 2005 te zien in de tentoonstelling O, Waterlooplein… De oude Amsterdamse jodenbuurt.

Bekijk ook enkele bijzonder aanwinsten in 2004