Onder de hamer  20 mei t/m 29 augustus 1999

de verzameling van David Henriques de Castro

De tentoonstelling ONDER DE HAMER verhaalt op een afwisselende manier over het interessante en rijke leven van de Amsterdamse verzamelaar David Henriques de Castro (1826-1898). De Castro werd in 1826 in Amsterdam geboren als telg van een welgestelde en voorname Portugees-joodse familie. Hij zette zich in voor het behoud van het negentiende-eeuwse cultureel erfgoed in Nederland. Een jaar na zijn dood werd zijn complete collectie geveild. Nu, een eeuw later, is een deel van deze verzameling voor het eerst opnieuw samengebracht in het Joods Historisch Museum.

In het jaar na zijn overlijden werden deze circa 2400 voorwerpen, waaronder porselein, penningen, prenten, curiosa en boeken, geveild. De omvangrijkste verzameling bestaat uit zeer kostbare en unieke manuscripten en boeken judaica en hebraïca. Aan de hand van veel van deze geveilde voorwerpen, maar ook andere voorwerpen, zal De Castro's rol en betekenis als verzamelaar en oudheidkundige binnen een zowel joodse als niet-joodse negentiende-eeuwse context worden belicht.David Henriques de Castro werd in 1826 in Amsterdam geboren als zoon van Mozes Henriques de Castro (1803-1848) en Esther Teixeira de Mattos (1803-1862). Als telg uit een rijke familie van voorname Portugese joden kon hij zich vanaf jeugdige leeftijd volledig toeleggen op zijn belangstelling voor cultuur en geschiedenis. Tijdens zijn leven verzamelde hij een groot aantal objecten, die zijn veelzijdige belangstelling illustreren.

De familie Henriques de Castro
Tot de objecten die het familiemilieu van De Castro en de eigenaardigheden van de individuele leden afzonderlijk zullen schetsen behoren een in leer gebonden besnijdenisboekje van zijn overgrootvader Mozes, kantwerk uit familiebezit, volgens overlevering geschonken aan Francesco Lopes Suasso door Stadhouder Willem III, kostbaar glaswerk, gegraveerd door zijn oom, de apotheker Daniël Henriques de Castro en portretten van zijn broer, de schilder Gabriël Henriques de Castro.

Verzamelaar
Buiten het specifiek joodse milieu manifesteert De Castro zich als iemand met een grote oudheidkundige belangstelling. In 1858 behoort hij tot de kring van oprichters van het Koninklijk Oudheidkundig Genootschap te Amsterdam (KOG), bedoeld om 'de kennis der oudheden te bevorderen, in zonderheid als bronnen voor geschiedenis, kunst en nijverheid' en om het nationale culturele erfgoed voor Nederland te bewaren. Van dit genootschap blijft hij lid tot aan zijn dood. Zo komt hij in contact met personen uit de wetenschappelijke en aristocratische kringen, waaronder Frederik Muller en Jonkheer J.P. Six. Het genootschap is actief in het organiseren van tentoonstellingen, waaronder een bijdrage aan de omvangrijke Historische Tentoonstelling van Amsterdam in 1876, waarbij De Castro zich als organisator en bruikleengever verdienstelijk maakt. De historieprenten uit zijn Atlas van Amsterdam, waarvan er een aantal op de toenmalige maar ook toekomstige tentoonstelling te zien zijn, weerspiegelen zijn bijzondere belangstelling voor de hoofdstad. De stoel van
W. Bilderdijk, ooit door De Castro aan het genootschap geschonken en thans in het Bilderdijkmuseum in Amsterdam, was een gewild tentoonstellingsobject, terwijl ook de kostbaarste perkamenten Hebreeuwse manuscripten uit De Castro's collectie geregeld voor exposities werden afgestaan. Eén van de topstukken die zullen worden getoond is de zogenaamde Historia Scholastica, een oogverblindende Middeleeuwse geïllumineerde bijbel, die De Castro het KOG in 1898 naliet.

Oudheidkundige
De Castro manifesteert zich echter bovenal als onderzoeker op het gebied van de Portugees-joodse geschiedenis. Zijn verzameling bestaat uit een veelheid van unieke manuscripten, waaronder een aantal eigenhandig geschreven werken van de achttiende-eeuwse geschiedschrijver David Franco Mendes en de Remonstrantie van Hugo de Groot. Zijn archeologische en historische werken op joods gebied onderstrepen zijn inzet en enthousiasme bij zijn onderzoek op de Portugees-joodse begraafplaats in Ouderkerk a/d Amstel, een project waaraan hij een groot deel van zijn leven wijdt. Op het oudste gedeelte van deze zeventiende-eeuwse begraafplaats werden door hem op eigen kosten de weggezakte grafzerken blootgelegd, in kaart gebracht en beschreven. Zoals op contemporaine foto's van deze grafstenen te zien zal zijn, ontdekte hij de zerken van veel prominente personen, waaronder die van de zeventiende-eeuwse rabbijn en uitgever Menasseh ben Israel. Het resultaat van zijn onderzoek zag in 1883 het licht in de hierboven genoemde Keur. Overigens houdt de Stichting David Henriques de Castrofonds zich momenteel intensief bezig met het inzamelen van geld ten behoeve van achterstallig en structureel onderhoud en restauratie van deze begraafplaats.
Binnen de Portugees-joodse gemeente vervulde hij verschillende functies, maar deze staan in de schaduw van zijn belangrijke bijdrage als auteur van De Synagoge der Portugees-Israëlietische Gemeente te Amsterdam, dat hij schreef ter gelegenheid van het tweede eeuwfeest van de Snoge in 1875. Hiervoor werd hij in 1878 door de Portugese koning benoemd tot Ridder der Orde van de Ontvangenis.

Met de tentoonstelling David Henriques de Castro Mzn. Verzamelaar en Oudheidkundige heeft het Joods Historisch Museum gekozen voor een onderwerp, dat tot nu toe nog maar nauwelijks aandacht heeft gehad: de negentiende-eeuwse joodse verzamelaar in Nederland en zijn relatie tot de joodse en niet-joodse culturele en wetenschappelijke omgeving. Met het exposeren van de kostbare en unieke authentieke objecten uit De Castro's verzameling, zal een eerste tipje van deze sluier worden opgelicht.

De Castro verzamelde een breed scala aan waardevolle objecten, zoals porselein, penningen, prenten, kostbaar kantwerk uit familiebezit, maar ook unieke manuscripten en boeken judaica en hebraïca. De tentoonstelling is uitgebreid met voorwerpen als glaswerk gegraveerd door zijn oom Daniël Henriques de Castro en portretten gemaakt door zijn broer, de schilder Gabriël Henriques de Castro.

Door zijn rijke afkomst kon De Castro zich vanaf jeugdige leeftijd volledig bezighouden met zijn passie, cultuur en geschiedenis. Hij is vooral bekend geworden als onderzoeker van de Portugees-joodse historie. Een groot deel van zijn leven wijdde hij aan archeologisch en historisch onderzoek op de Portugees-joodse begraafplaats Beth Haim in Ouderkerk a/d Amstel. Op het oudste gedeelte van deze zeventiende-eeuwse begraafplaats heeft hij 6000, in moeras weggezakte, grafzerken blootgelegd. Hij heeft ze vervolgens beschreven en in kaart gebracht. Deze plattegrond van groot formaat is ook onderdeel van de tentoonstelling. Zijn onderzoek resulteerde in het fraai geïllustreerde boek Keur van Grafsteenen (1883). Naar aanleiding van zijn boek
De Synagoge der Portugees-Israëlietische Gemeente te Amsterdam (1875) ontving hij een Portugese koninklijke onderscheiding. fraai geïllustreerde boek waarin hij de resultaten van jarenlang onderzoek op de Portugese begraafplaats Beth Haim in Ouderkerk a/d Amstel vastlegde.

De Castro's historische belangstelling reikte verder dan de Portugees-joodse geschiedenis. Zo weerspiegelen de prenten uit zijn Atlas van Amsterdam zijn grote interesse voor de hoofdstad. In 1858 is hij één van de oprichters van het Koninklijk Oudheidkundig Genootschap te Amsterdam (KOG), dat beoogt de kennis der oudheden te bevorderen en het nationaal cultureel erfgoed voor Nederland te bewaren. Eén van de getoonde topstukken is een oogverblindende Middeleeuwse geïllumineerde historie-bijbel, die De Castro het KOG in 1898 naliet.

De expositie ONDER DE HAMER wordt begeleid door een rijk geïllustreerde, Nederlands- en Engelstalige publicatie. Ook verschijnt er een facsimile-uitgave van Keur van Grafsteenen met een Engelse vertaling.

jhm.nljhmkindermuseum.nlhollandscheschouwburg.nlportugesesynagoge.nletshaim.nljoodsmonument.nlmenassehbenisrael.nl