De tentoonstelling ONDER DE HAMER verhaalt op een afwisselende manier over het interessante en rijke leven van de Amsterdamse verzamelaar David Henriques de Castro (1826-1898). De Castro werd in 1826 in Amsterdam geboren als telg van een welgestelde en voorname Portugees-joodse familie. Hij zette zich in voor het behoud van het negentiende-eeuwse cultureel erfgoed in Nederland. Een jaar na zijn dood werd zijn complete collectie geveild. Nu, een eeuw later, is een deel van deze verzameling voor het eerst opnieuw samengebracht in het Joods Historisch Museum.
In het jaar na zijn overlijden werden deze circa 2400 voorwerpen, waaronder porselein, penningen, prenten, curiosa en boeken, geveild. De omvangrijkste verzameling bestaat uit zeer kostbare en unieke manuscripten en boeken judaica en hebraïca. Aan de hand van veel van deze geveilde voorwerpen, maar ook andere voorwerpen, zal De Castro's rol en betekenis als verzamelaar en oudheidkundige binnen een zowel joodse als niet-joodse negentiende-eeuwse context worden belicht.David Henriques de Castro werd in 1826 in Amsterdam geboren als zoon van Mozes Henriques de Castro (1803-1848) en Esther Teixeira de Mattos (1803-1862). Als telg uit een rijke familie van voorname Portugese joden kon hij zich vanaf jeugdige leeftijd volledig toeleggen op zijn belangstelling voor cultuur en geschiedenis. Tijdens zijn leven verzamelde hij een groot aantal objecten, die zijn veelzijdige belangstelling illustreren.
De familie Henriques de Castro
Tot de objecten die het familiemilieu van De Castro en de
eigenaardigheden van de individuele leden afzonderlijk zullen
schetsen behoren een in leer gebonden besnijdenisboekje van zijn
overgrootvader Mozes, kantwerk uit familiebezit, volgens
overlevering geschonken aan Francesco Lopes Suasso door Stadhouder
Willem III, kostbaar glaswerk, gegraveerd door zijn oom, de
apotheker Daniël Henriques de Castro en portretten van zijn broer,
de schilder Gabriël Henriques de Castro.
Verzamelaar
Buiten het specifiek joodse milieu manifesteert De Castro zich als
iemand met een grote oudheidkundige belangstelling. In 1858 behoort
hij tot de kring van oprichters van het Koninklijk Oudheidkundig
Genootschap te Amsterdam (KOG), bedoeld om 'de kennis der oudheden
te bevorderen, in zonderheid als bronnen voor geschiedenis, kunst
en nijverheid' en om het nationale culturele erfgoed voor Nederland
te bewaren. Van dit genootschap blijft hij lid tot aan zijn dood.
Zo komt hij in contact met personen uit de wetenschappelijke en
aristocratische kringen, waaronder Frederik Muller en Jonkheer J.P.
Six. Het genootschap is actief in het organiseren van
tentoonstellingen, waaronder een bijdrage aan de omvangrijke
Historische Tentoonstelling van Amsterdam in 1876, waarbij De
Castro zich als organisator en bruikleengever verdienstelijk maakt.
De historieprenten uit zijn Atlas van Amsterdam, waarvan er een
aantal op de toenmalige maar ook toekomstige tentoonstelling te
zien zijn, weerspiegelen zijn bijzondere belangstelling voor de
hoofdstad. De stoel van
W. Bilderdijk, ooit door De Castro aan het genootschap geschonken
en thans in het Bilderdijkmuseum in Amsterdam, was een gewild
tentoonstellingsobject, terwijl ook de kostbaarste perkamenten
Hebreeuwse manuscripten uit De Castro's collectie geregeld voor
exposities werden afgestaan. Eén van de topstukken die zullen
worden getoond is de zogenaamde Historia Scholastica, een
oogverblindende Middeleeuwse geïllumineerde bijbel, die De Castro
het KOG in 1898 naliet.
Oudheidkundige
De Castro manifesteert zich echter bovenal als onderzoeker op het
gebied van de Portugees-joodse geschiedenis. Zijn verzameling
bestaat uit een veelheid van unieke manuscripten, waaronder een
aantal eigenhandig geschreven werken van de achttiende-eeuwse
geschiedschrijver David Franco Mendes en de Remonstrantie van Hugo
de Groot. Zijn archeologische en historische werken op joods gebied
onderstrepen zijn inzet en enthousiasme bij zijn onderzoek op de
Portugees-joodse begraafplaats in Ouderkerk a/d Amstel, een project
waaraan hij een groot deel van zijn leven wijdt. Op het oudste
gedeelte van deze zeventiende-eeuwse begraafplaats werden door hem
op eigen kosten de weggezakte grafzerken blootgelegd, in kaart
gebracht en beschreven. Zoals op contemporaine foto's van deze
grafstenen te zien zal zijn, ontdekte hij de zerken van veel
prominente personen, waaronder die van de zeventiende-eeuwse
rabbijn en uitgever Menasseh ben Israel. Het resultaat van zijn
onderzoek zag in 1883 het licht in de hierboven genoemde Keur.
Overigens houdt de Stichting David Henriques de Castrofonds zich
momenteel intensief bezig met het inzamelen van geld ten behoeve
van achterstallig en structureel onderhoud en restauratie van deze
begraafplaats.
Binnen de Portugees-joodse gemeente vervulde hij verschillende
functies, maar deze staan in de schaduw van zijn belangrijke
bijdrage als auteur van De Synagoge der Portugees-Israëlietische
Gemeente te Amsterdam, dat hij schreef ter gelegenheid van het
tweede eeuwfeest van de Snoge in 1875. Hiervoor werd hij in 1878
door de Portugese koning benoemd tot Ridder der Orde van de
Ontvangenis.
Met de tentoonstelling David Henriques de Castro Mzn. Verzamelaar en Oudheidkundige heeft het Joods Historisch Museum gekozen voor een onderwerp, dat tot nu toe nog maar nauwelijks aandacht heeft gehad: de negentiende-eeuwse joodse verzamelaar in Nederland en zijn relatie tot de joodse en niet-joodse culturele en wetenschappelijke omgeving. Met het exposeren van de kostbare en unieke authentieke objecten uit De Castro's verzameling, zal een eerste tipje van deze sluier worden opgelicht.
De Castro verzamelde een breed scala aan waardevolle objecten, zoals porselein, penningen, prenten, kostbaar kantwerk uit familiebezit, maar ook unieke manuscripten en boeken judaica en hebraïca. De tentoonstelling is uitgebreid met voorwerpen als glaswerk gegraveerd door zijn oom Daniël Henriques de Castro en portretten gemaakt door zijn broer, de schilder Gabriël Henriques de Castro.
Door zijn rijke afkomst kon De Castro zich vanaf jeugdige
leeftijd volledig bezighouden met zijn passie, cultuur en
geschiedenis. Hij is vooral bekend geworden als onderzoeker van de
Portugees-joodse historie. Een groot deel van zijn leven wijdde hij
aan archeologisch en historisch onderzoek op de Portugees-joodse
begraafplaats Beth Haim in Ouderkerk a/d Amstel. Op het oudste
gedeelte van deze zeventiende-eeuwse begraafplaats heeft hij 6000,
in moeras weggezakte, grafzerken blootgelegd. Hij heeft ze
vervolgens beschreven en in kaart gebracht. Deze plattegrond van
groot formaat is ook onderdeel van de tentoonstelling. Zijn
onderzoek resulteerde in het fraai geïllustreerde boek Keur van
Grafsteenen (1883). Naar aanleiding van zijn boek
De Synagoge der Portugees-Israëlietische Gemeente te Amsterdam
(1875) ontving hij een Portugese koninklijke onderscheiding. fraai
geïllustreerde boek waarin hij de resultaten van jarenlang
onderzoek op de Portugese begraafplaats Beth Haim in Ouderkerk a/d
Amstel vastlegde.
De Castro's historische belangstelling reikte verder dan de
Portugees-joodse geschiedenis. Zo weerspiegelen de prenten uit zijn
Atlas van Amsterdam zijn grote interesse voor de hoofdstad. In 1858
is hij één van de oprichters van het Koninklijk Oudheidkundig
Genootschap te Amsterdam (KOG), dat beoogt de kennis der oudheden
te bevorderen en het nationaal cultureel erfgoed voor Nederland te
bewaren. Eén van de getoonde topstukken is een oogverblindende
Middeleeuwse geïllumineerde historie-bijbel, die De Castro het KOG
in 1898 naliet.
De expositie ONDER DE HAMER wordt begeleid door een rijk
geïllustreerde, Nederlands- en Engelstalige publicatie. Ook
verschijnt er een facsimile-uitgave van Keur van Grafsteenen met
een Engelse vertaling.