Moderne meesterwerken uit Moskou

Solomon Nikritin

'Mijn schilderijen worden hevig bekritiseerd. Mijn werk wordt niet geaccepteerd […] Met deze brief vraag ik het Centraal Comité om bijstand en hulp bij het realiseren van een tentoonstelling van mijn werk uit de periode 1918-1953.'

In een directe brief aan Nikita Chroesjtsjov uit 1954 pleitte de joodse kunstenaar Solomon Nikritin (1898-1965) voor acceptatie van zijn werk. Hij behoorde in de jaren twintig tot de tweede generatie van Russische avant-gardisten. Daarnaast was hij verbonden geweest aan de Kulturlige, een belangrijke Jiddisje culturele organisatie. Nikritin verklaarde zich loyaal aan de idealen van de Oktoberrevolutie en de Sovjet-Unie.

Het oeuvre van Nikritin verdient de bijzondere aandacht, die in de tentoonstelling Moderne meesterwerken uit Moskou aan hem wordt gegeven. Op werkbezoek in Moskou heb ik in het depot van de Staats Tretjakov Galerie tientallen nog nooit eerder tentoongestelde werken van Nikritin in mijn handen gehad. Tektonische compositie met reproducties van een motief van 'dansende stippen' uit de serie 'Oorlog en vrede', waaraan hij tussen 1924 en 1925 werkte, trok direct mijn aandacht. De compositie van deze collage deed mij denken aan het werk van Andy Warhol en Robert Rauschenberg uit de jaren zestig. Wat bedoelde Nikritin met 'tektonisch'? En wat had deze collage met oorlog en vrede te maken?

Beïnvloed door het constructivisme ging de jonge Nikritin op zoek naar de basisstructuren van de schilderkunst. Hij probeerde de schildertechnieken van de oude meesters te ontcijferen door mathematische studies van hun werken te maken; reproducties verwerkte hij in diverse collages. Deze zoektocht naar architectonische basisstructuren noemde hij zelf 'tektonisch onderzoek'. De nieuwe tijd die was aangebroken na de Russische Revolutie vroeg bovendien om nieuwe kunstvormen. Nikritins antwoord hierop was het 'Oorlog en vrede' thema. Dit moest een samensmelting van een epische roman en een lyrisch filmscript in de vorm van beeldende kunst worden.

Nikritins werk roept niet alleen associaties op met de Pop Art van Warhol en de collage-achtige werken van Rauschenberg. Zijn interesse voor het creatieve proces en formele problemen in de kunst leidde in de jaren twintig tot de oprichting van de Projectionisten. Volgens deze laatste belangrijke Russische avant-garde beweging moesten kunstenaars geen objecten, maar conceptuele projecten maken, die als basis konden dienen voor creaties of performances. Het uiteindelijk kunstwerk werd volgens de theoreticus Nikritin gevormd in het hoofd van anderen. Is Nikritin hiermee niet een voorloper van de westerse Conceptual Art van Joseph Kossuth en Sol LeWitt?

Nikritins onvermogen om zich in de jaren dertig aan te passen aan de richtlijnen van het socialistisch realisme, de enige officieel toegestane kunstvorm, leidde tot een bestaan in de marge. Zijn brief aan partijleider Chroesjtsjov had geen succes; Nikritins werk was uit de communistische Russische kunstgeschiedenis weggeschreven. In de heringerichte zalen van de Tretjakov Galerie is sinds kort een hele zaal aan Nikritin gewijd. Internationale bekendheid kent zijn fascinerende oeuvre echter nog nauwelijks.

(Auteur: Eva Koppen)