Clairy Polak

Openingsspeech

Clairy Polak heeft op donderdag 24 november 2011 de tentoonstelling Mijn naam is Cohen in het Joods Historisch Museum geopend. Hieronder de tekst die ze bij die gelegenheid uitsprak:

Mijn naam is Polak. Maar ik ben gevraagd om deze expositie te openen omdat ik in een interview met Vrij Nederland ooit heb verteld dat ik met enige regelmaat in mijn leven ben aangesproken met mevrouw Cohen. Dat blijkt ons bijna allemaal wel eens overkomen te zijn, las ik in het boek dat bij deze tentoonstelling wordt uitgegeven. En allemaal hebben we onze eigen manier om daarop te reageren. Zelf antwoord ik steevast dat de associatie even juist  als veelzeggend is, van Freek Polak hoorde ik onlangs dat wijlen zijn vader Ben, in Amsterdam een gerenommeerd huisarts, dan iets antwoordde in de trant van: "Er zijn ook Joden die Polak heten, hoor", een uitspraak die terugkomt in het verhaal van Peter Cohen.

Een veel gestelde vraag is ook: "Ben jij familie van……….?" Niemand, letterlijk niemand heeft mij overigens ooit gevraagd of ik familie was van mijn vader, waarschijnlijk omdat die bekend was onder de naam Pola. Geen poging om zijn Joodse afkomst te verbergen of te ontkennen, zoals sommigen wel hebben gedacht, maar gewoon een vrij voor de hand liggende manier om - zoals in zijn tijd gebruikelijk was - een pseudoniem, een artiestennaam te kiezen, nadat Ben Elders, zoals hij zich ook ooit noemde, afgezaagd was geworden.

Een Joodse achternaam kan leiden tot veel verwarring, niet in de laatste plaats bij de drager zelf. Hoe Joods ben ik eigenlijk. Mijn moeder was het niet, mijn grootvader bekeerde zich in Theresiënstadt tot het christelijke geloof, zelf geloofden we niet, we deden niet aan joodse gebruiken. Nou ja, we aten wel eenmaal per  jaar matzes, maar met Pasen, niet met Pesach. Maar zeggen dat je dús eigenlijk helemaal niet joods bent, voelt een beetje als een ontkenning die gelijk staat aan het verraad van Petrus. En het voelt ook een beetje als verraad aan je voorouders.

Dennis Cohen heeft het over lotsverbondenheid als iets wat iemand tot jood maakt.  Je bent ook je geschiedenis, zegt hij.

Hij heeft het dus over het  besef  dat Joden al meer dan 2000 jaar worden vervolgd. Ik herken dat wel. Als ik bijvoorbeeld felle discussies had met mijn vader over de politiek van  Israël, beslechtte hij deze steevast met een conclusie in de trant van: Ik ben een Jood, ik heb 2000 jaar vervolging achter me, dus kom me niet aan met kritiek op Israël. Alsof je dat niet los van elkaar zou kunnen zien.

Arnon Grunberg schrijft in het voorwoord dat hij niet denkt dat de Holocaust het centrum van de Joodse identiteit zou moeten zijn. Dat kun je wel denken, maar in veel gevallen heeft dat besef van lotsverbondenheid wel degelijk betrekking op de Sjoa. Onze ouders of grootouders spelen in alle verhalen een rol, en daarmee in vrijwel alle gevallen ook in meer of mindere mate de Tweede Wereldoorlog. Ik denk dat dit zo zal blijven zo lang er nog mensen van de eerste en tweede generatie in leven zijn. Nooit meer Auschwitz krijgen we allemaal met de paplepel ingegoten, seculier of niet, dat doet er niet toe. Ik ben ooit met een reis van het Auschwitz Comité mee geweest, langs de Poolse kampen. Al snel gaat het op zo'n reis hoeveel familieleden werden vermoord in de oorlog. Al snel ontstaat er een hiërarchie van het leed. Dat doet er blijkbaar wel toe. Dát bepaalt blijkbaar in hoeverre we ons identificeren met onze achternaam.

Onze geschiedenis bepaalt mede onze identiteit. Voor wie zou dat niet zo zijn? En voor zover die geschiedenis collectief is en zich doet vermoeden aan de hand van onze naam, worden wij daar met enige regelmaat mee geconfronteerd. Door anderen vaak, maar ook door onszelf. Dat heeft de gemiddelde Jansen dan weer niet. In die zin zijn wij uitverkoren. En de Cohens dubbel. Want aan hen is deze expositie gewijd. Met prachtige foto's en dito verhalen. Daar kan een Polak stinkend jaloers op zijn.

Clairy Polak

jhm.nljhmkindermuseum.nlhollandscheschouwburg.nlportugesesynagoge.nletshaim.nljoodsmonument.nlmenassehbenisrael.nl