Joods van stof  17 april t/m 19 oktober 1997

verhalend textiel uit eigen collectie

Joods van stofVoor het eerst in de geschiedenis van het Joods Historisch Museum was er in het museum een rijk geschakeerd overzicht van zijn bijzondere textielcollectie te zien. Samen met Praag en Wenen heeft Amsterdam de grootste verzameling joods textiel uit eigen omgeving behouden. Ter gelegenheid van zijn tienjarig jubileum op het Jonas Daniël Meijerplein en het 65-jarig bestaan presenteerde het Joods Historisch Museum van 18 april tot en met 19 oktober 1997 de jubileumtentoonstelling Joods van stof. Verhalend textiel uit eigen collectie. Hierin werden de historische draden van ruim honderd objecten ontrafeld.

De tentoonstelling was het resultaat van een 23 jaar durend conserveringsproject dat in 1974 begon. Het verval van textiele voorwerpen, die in de loop der jaren een nieuw tehuis vonden in het museum en door intensief gebruik en ouderdom waren versleten, werd tot staan gebracht. Het project werd grotendeels gefinancierd door de Rijksoverheid - vanaf 1994 in het kader van het Deltaplan, ontwikkeld ten behoeve van het behoud van het Nederlands cultureel erfgoed. De vooroorlogse collectie van het museum bestond uit 738 voorwerpen, waarvan er na de oorlog circa 150 over waren. Halverwege de jaren vijftig startte de heropbouw van de collectie. De Portugees-joodse gemeente van Amsterdam gaf een aantal kostbare achttiende-eeuwse Toramantels in langdurig bruikleen en de Nederlands-Israëlitische Hoofdsynagoge enige fraaie objecten. Door opheffing van een groot aantal joodse gemeenten als gevolg van de decimering van het Nederlandse Jodendom werd de collectie verder uitgebreid. Vanaf het begin van de jaren zestig ontving het museum daarnaast veel schenkingen van particulieren met betrekking tot de oorlog en de Jodenvervolging.

Nadere technische bestudering van de textiele voorwerpen werd in 1993 uitgevoerd door een textielexpert, Natalie Rothstein, van het Victorie & Albert Museum in Londen. Uit haar research bleek dat ceremoniële voorwerpen soms waren vervaardigd van kostbare kledingstof. Op een negentiende-eeuwse voorhang, door de schenker opgedragen aan zijn overleden vrouw, zijn nog de coupenaden van de oorspronkelijke jurk zichtbaar. Ook ceremonieel textiel werd hergebruikt. De Hebreeuwse tekst op de spiegel, het middendeel, van een Duitse voorhang uit 1728 was oorspronkelijk afkomstig van een besnijdenisvoorhang die vanwege grote slijtage niet meer bruikbaar was. Een beddensprei, mogelijk gemaakt in de Portugese kolonie Macao, werd gebruikt voor een besnijdenisvoorhang voor de synagoge van Utrecht.

Ook de bestudering van de symbolische voorstellingen op het textiel leverde veel informatie. Het motief van de klimmende leeuw bijvoorbeeld is het symbool van de stam van Juda, maar zou ook als Koninklijke leeuw geïnterpreteerd kunnen worden. Een unieke en kostbare collectie vormen de Portugese zijden gebedskleden met op de vier hoeken het familiewapen en monogram geborduurd. Gebruik van het familiewapen vergrootte het sociale aanzien van de welgestelde Portugese joden.

Ook voorwerpen met een belangrijke emotionele waarde maakten deel uit van de tentoonstelling. Jodensterren, een armband van de Joodsche Raad en adreslabels herinneren aan de Jodenvervolging in Nederland.

Een voorhang van grote eenvoud, geschonken door de echtgenote van een kampgevangene werkzaam aan de Birma-spoorlijn, herinnert aan de oorlog in landen onder Japanse bezetting.

Om enig idee van het langdurige en precieze conserveringsproces te krijgen, was er een videofilm Om de draad niet kwijt te raken in de tentoonstelling opgenomen. Hierin werd de zeer bewerkelijke conservering van een achttiende-eeuwse Portugese Toramantel gevolgd. Bovendien was er een data-base aanwezig met gedigitaliseerde beelden en uitvoerige beschrijvingen van de textiele voorwerpen.

Bij Joods van stof verscheen in samenwerking met Waanders Uitgevers de eerste van een reeks bestandscatalogi Orphan Objects. Facets of the Textiles' Collection of the Jewish Historica/ Museum, Amsterdam. In deze Engelstalige catalogus beschrijft prof.dr. Daniël Swetschinksi (1944) een belangrijk deel van de textielverzameling.

jhm.nljhmkindermuseum.nlhollandscheschouwburg.nlportugesesynagoge.nletshaim.nljoodsmonument.nlmenassehbenisrael.nl