Uit onmacht naar daadkracht  9 februari t/m 7 mei 1995

Felix Nussbaum, schilderijen

In zijn werk reflecteert de Duits-joodse kunstenaar Nussbaum (1904-1944) direct aan dramatische gebeurtenissen in de jaren direct voorafgaande aan de Tweede Wereldoorlog. Hitlers greep naar de macht in 1933 leidde ertoe dat Nussbaum zijn studieverblijf in Rome moest beëindigen. Een aantal apocalyptische schilderijen geven zijn ontreddering en voorgevoel van naderend onheil duidelijk aan.

De verslechterende situatie van de Duitse joden leidde tot Nussbaums 'Exil' in 1935 naar België, waar hij samen met zijn vrouw, een Poolse jodin, als statenloos burger een moeizaam bestaan leidde. Ook hier geven zijn werken een indringend beeld van de ontredderde situatie van een vluchteling.

De Duitse bezetting van België in 1940 maakte aan de weinige zekerheden een einde. De eenzaamheid van zijn onderduik en de mensonterende omstandigheden in het interneringskamp St. Cyprien (1940) worden de hoofdthema's in zijn werk. Een grote intensiteit bereikt hij in zijn kunst wanneer hij verneemt dat zijn ouders en broer die naar Amsterdam waren gevlucht, in 1943 in Westerbork werden geïnterneerd. Nussbaum zelf, ontsnapt uit St. Cyprien, leeft drie jaar als onderduiker in Brussel, en schildert ook daar het leven der verdoemden. In 1944 worden hij en zijn vrouw gearresteerd en via Mechelen naar Auschwitz gedeporteerd.

Het is niet alleen de grote artistieke kwaliteit van zijn werk, die deze tentoonstelling rechtvaardigt. Vijftig jaar na het einde van de Tweede Wereldoorlog wordt Europa opnieuw overspoeld door vluchtelingen als gevolg van oorlog en etnische haat. Nussbaum heeft aan den lijve ondervonden wat dit betekent, en belangrijker nog, zijn ervaring in beeld gebracht op een directe en indringende wijze. De wil om al schilderend en tekenend waarschuwend te blijven werken, is ook vandaag relevant. Een persoonlijke reflectie op ellende van anderen kan hopelijk leiden tot een handelend perspectief: het weergeven van het verhaal kan mensen de kracht geven om zelf in de meest benarde omstandigheden door te gaan met het concreet benoemen van kwaad. Kwaad is niet abstract, maar gelocaliseerd. Het is niet alleen in het verleden, maar ook nu. Elk beeld, elk woord kan een vorm van protest zijn.

De tentoonstelling komt tot stand in samenwerking met het Kultur-geschichtliches Museum in Osnabrück, dat in november 1994-januari 1995 het werk van Charlotte Salomon zal tonen.

jhm.nljhmkindermuseum.nlhollandscheschouwburg.nlportugesesynagoge.nletshaim.nljoodsmonument.nlmenassehbenisrael.nl