Tijdens het vooronderzoek voor de tv-serie De Oorlog
hebben medewerkers van de NPS een dagboek uit de tweede
wereldoorlog gevonden dat volgens insiders grote historische waarde
heeft. Het is geschreven door een 32-jarige joodse vrouw, Klaartje
de Zwarte-Walvisch, die uitvoerig en in bijzonder felle
bewoordingen beschrijft hoe ze na haar arrestatie in maart 1943 via
de Hollandsche Schouwburg en kamp Vught uiteindelijk in Westerbork
terecht kwam. Vandaar is ze naar vernietigingskamp Sobibor
gedeporteerd waar ze in juli 1943 in de gaskamer is vermoord.
Dagboeken van mensen die de concentratiekampen van binnenuit
beschrijven zijn bijzonder schaars. Dat zo'n geschrift nu nog wordt
gevonden is zeer uitzonderlijk. 'Zeker in dit geval,' aldus Ad van
Liempt, eindredacteur van de serie De Oorlog. 'Je zou kunnen zeggen
dat Klaartje de Zwarte begint te schrijven, waar Anne Frank moest
ophouden: bij haar arrestatie. En de manier waarop ze verslag doet
is af en toe letterlijk adembenemend.'
Het dagboek is anoniem, het noemt geen enkele naam, maar langdurig
onderzoek wees uit wie het geschreven heeft. Het resultaat daarvan
is bevestigd door een in Canada wonend familielid. Het dagboek is
in bezit van het Joods Historisch Museum in Amsterdam. Het is
inmiddels in boekvorm beschikbaar onder de titel Alles ging aan
flarden, uitgegeven door Balans, en voorzien van een
uitvoerige toelichting. Het dagboek wordt van belang geacht voor de
geschiedschrijving van concentratiekamp Vught. Klaartje de Zwarte
heeft daar enige maanden verbleven. Ze beschrijft gedetailleerd aan
welke vernederingen en kwellingen de joodse gevangenen daar werden
blootgesteld.
Twee medewerkers van de NPS, Yfke Nijland en Suzanne Hendriks,
kregen tijdens hun researchwerkzaamheden in het Joods Historisch
Museum het dagboek onder ogen. Ze hebben met behulp van het
herinneringscentrum Kamp Vught en vele anderen in een intensieve
speurtocht de herkomst kunnen achterhalen. Dat lukte uiteindelijk
doordat de schrijfster ergens melding maakt van de verjaardag van
haar zusje, op 15 juni. Door te zoeken naar slachtoffers van de
holocaust met die geboortedatum kwamen ze op het goede spoor.
Reconstructie van de gebeurtenissen wees uit dat Klaartje de Zwarte
het dagboek, kort voor haar deportatie naar Sobibor, in handen
heeft gegeven aan haar zwager Salomon de Zwarte, die het uit
Westerbork heeft kunnen smokkelen. Hij heeft het altijd in bezit
gehouden, maar er nooit met iemand over gesproken, ook niet met
zijn dochter Miep Koenig-De Zwarte, die in Canada woont. Zij
herinnert zich haar tante nog goed als een hartelijke, maar
ziekelijke vrouw. 'Het was een grote schok voor mij om te lezen wat
ze allemaal heeft meegemaakt, maar het is heel belangrijk dat dit
wordt gepubliceerd,' aldus mevrouw Koenig op een in Canada
opgenomen video.
Het dagboek is zondagmiddag 22 november in de Hollandsche
Schouwburg in Amsterdam gepresenteerd, waar directeur van het Joods
Historisch Museum, Joel Cahen, het originele manuscript
toonde.
Staatssecretaris Bussemaker van VWS, verantwoordelijk voor het
programma Erfgoed van de Oorlog, toonde een kort fragment van een
trouwfilm uit 1942 waarin een glimp van Klaartje de Zwarte is te
zien. Bussemaker onderstreepte het belang van ons 'oorlogserfgoed'
en kondigde aan dat momenteel ongeveer 2100 dagboeken uit de
bezettingstijd worden gedigitaliseerd. Doel hiervan is behoud van
de dagboeken en beschikbaarstelling voor een breed publiek. Om te
voorkomen dat dit soort belangrijk oorlogsmateriaal verloren gaat,
investeert Bussemaker bovendien extra in de actie 'Niet Weggooien'
via de Bevrijdingstrein, die voorjaar 2010 gaat rijden.
In deel 5 van de serie De Oorlog (uitzending 22 november)
zijn enkele fragmenten uit het dagboek geciteerd. Het gaat dan
vooral om het verblijf van Klaartje De Zwarte in de Hollandsche
Schouwburg. Ook voor de geschiedschrijving van die plek, waar
tienduizenden joden tijdens de oorlog enige tijd werden
vastgehouden, is het dagboek van grote betekenis: er zijn maar heel
weinig bronnen die daar van binnenuit melding van maken.
Voor beeldmateriaal en/of meer informatie kunt u contact opnemen
met:
Afdeling marketing & communicatie
T (020) 5 310 370
E communicatie