Schokkend dagboek uit de oorlog nu pas boven water  22 november 2009

'Klaartje de Zwarte begon waar Anne Frank moest ophouden'

Tijdens het vooronderzoek voor de tv-serie De Oorlog hebben medewerkers van de NPS een dagboek uit de tweede wereldoorlog gevonden dat volgens insiders grote historische waarde heeft. Het is geschreven door een 32-jarige joodse vrouw, Klaartje de Zwarte-Walvisch, die uitvoerig en in bijzonder felle bewoordingen beschrijft hoe ze na haar arrestatie in maart 1943 via de Hollandsche Schouwburg en kamp Vught uiteindelijk in Westerbork terecht kwam. Vandaar is ze naar vernietigingskamp Sobibor gedeporteerd waar ze in juli 1943 in de gaskamer is vermoord.

Dagboeken van mensen die de concentratiekampen van binnenuit beschrijven zijn bijzonder schaars. Dat zo'n geschrift nu nog wordt gevonden is zeer uitzonderlijk. 'Zeker in dit geval,' aldus Ad van Liempt, eindredacteur van de serie De Oorlog. 'Je zou kunnen zeggen dat Klaartje de Zwarte begint te schrijven, waar Anne Frank moest ophouden: bij haar arrestatie. En de manier waarop ze verslag doet is af en toe letterlijk adembenemend.'

Het dagboek is anoniem, het noemt geen enkele naam, maar langdurig onderzoek wees uit wie het geschreven heeft. Het resultaat daarvan is bevestigd door een in Canada wonend familielid. Het dagboek is in bezit van het Joods Historisch Museum in Amsterdam. Het is inmiddels in boekvorm beschikbaar onder de titel Alles ging aan flarden, uitgegeven door Balans, en voorzien van een uitvoerige toelichting. Het dagboek wordt van belang geacht voor de geschiedschrijving van concentratiekamp Vught. Klaartje de Zwarte heeft daar enige maanden verbleven. Ze beschrijft gedetailleerd aan welke vernederingen en kwellingen de joodse gevangenen daar werden blootgesteld.

Twee medewerkers van de NPS, Yfke Nijland en Suzanne Hendriks, kregen tijdens hun researchwerkzaamheden in het Joods Historisch Museum het dagboek onder ogen. Ze hebben met behulp van het herinneringscentrum Kamp Vught en vele anderen in een intensieve speurtocht de herkomst kunnen achterhalen. Dat lukte uiteindelijk doordat de schrijfster ergens melding maakt van de verjaardag van haar zusje, op 15 juni. Door te zoeken naar slachtoffers van de holocaust met die geboortedatum kwamen ze op het goede spoor.

Reconstructie van de gebeurtenissen wees uit dat Klaartje de Zwarte het dagboek, kort voor haar deportatie naar Sobibor, in handen heeft gegeven aan haar zwager Salomon de Zwarte, die het uit Westerbork heeft kunnen smokkelen. Hij heeft het altijd in bezit gehouden, maar er nooit met iemand over gesproken, ook niet met zijn dochter Miep Koenig-De Zwarte, die in Canada woont. Zij herinnert zich haar tante nog goed als een hartelijke, maar ziekelijke vrouw. 'Het was een grote schok voor mij om te lezen wat ze allemaal heeft meegemaakt, maar het is heel belangrijk dat dit wordt gepubliceerd,' aldus mevrouw Koenig op een in Canada opgenomen video.
Het dagboek is zondagmiddag 22 november in de Hollandsche Schouwburg in Amsterdam gepresenteerd, waar directeur van het Joods Historisch Museum, Joel Cahen, het originele manuscript toonde.

Staatssecretaris Bussemaker van VWS, verantwoordelijk voor het programma Erfgoed van de Oorlog, toonde een kort fragment van een trouwfilm uit 1942 waarin een glimp van Klaartje de Zwarte is te zien. Bussemaker onderstreepte het belang van ons 'oorlogserfgoed' en kondigde aan dat momenteel ongeveer 2100 dagboeken uit de bezettingstijd worden gedigitaliseerd. Doel hiervan is behoud van de dagboeken en beschikbaarstelling voor een breed publiek. Om te voorkomen dat dit soort belangrijk oorlogsmateriaal verloren gaat, investeert Bussemaker bovendien extra in de actie 'Niet Weggooien' via de Bevrijdingstrein, die voorjaar 2010 gaat rijden.

In deel 5 van de serie De Oorlog (uitzending 22 november) zijn enkele fragmenten uit het dagboek geciteerd. Het gaat dan vooral om het verblijf van Klaartje De Zwarte in de Hollandsche Schouwburg. Ook voor de geschiedschrijving van die plek, waar tienduizenden joden tijdens de oorlog enige tijd werden vastgehouden, is het dagboek van grote betekenis: er zijn maar heel weinig bronnen die daar van binnenuit melding van maken.

Voor beeldmateriaal en/of meer informatie kunt u contact opnemen met:
Afdeling marketing & communicatie
T (020) 5 310 370
E communicatie

jhm.nljhmkindermuseum.nlhollandscheschouwburg.nlportugesesynagoge.nletshaim.nljoodsmonument.nlmenassehbenisrael.nl